Joriy yil 31 yanvar kuni jinoyat ishlari bo‘yicha Buxoro shahri sudida 2022 yil yozida Qoraqalpog‘istonda yuz bergan tartibsizliklarga aloqador shaxslarga nisbatan sud xulosasi e’lon qilindi. Hukm insonparvarlik tamoyili asosida chikarilgani va umuman, davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda keyingi yillarda sud-xukuq tizimida amalga oshirilayotgan tub islohotlar har jihatdan e’tirof etilmoqda.
Darhaqiqat, O‘zbekistonda 2016 yilning ikkinchi yarmidan boshlab yangi siyosiy-huquqiy islohotlar yo‘lga qo‘yildi. Ijtimoiy, huquqiy, demokratik va dunyoviy davlatchilik yo‘lidagi yangi bosqich sifatida ayni jarayonda inson qadri, manfaati uchun xizmat qiladigan islohotlar ustuvor vazifaga aylandi. Bu, o‘z navbatida, davlatimiz hozirgi o‘ta qiyin sharoitda xalqaro munosabat sub’ektiga aylanishi, o‘z hududiy yaxlitligi, suverenitetini himoyalashning zamonaviy mexanizmiga ega bo‘lishini ta’minladi. Ayniqsa sud-huquq sohasidagi islohotlar mutlaq zamonaviy mezon asosida, jumladan, odil sudlovda ochiqlik, jamoatchilik mexanizmi qo‘llanishi, sud hukmi qabul qilinishida insonparvarlik tamoyili namoyon bo‘lishi ko‘rinishida siyosiy-huquqiy siyosatning kun tartibiga aylanib, tobora muntazamlik kasb etmoqda.
Odil sudlov natijasida insonning huquqi va erkinligi himoyasi ta’minlanmokda. Xususan, sudlanuvchi tomonidan qonun buzilishi holatiga yo‘l qo‘yilgani to‘liq isbotlanib, muayyan muddatga ozodlikdan mahrum qilinishi muqarrar bir holatda yangi qonunchiligimizning insonparvarlik tamoyiliga ustunlik berildi.
Siyosiy-huquqiy tahlil natijasi shuni ko‘rsatadiki, davlatimiz raxbarining asosiy diqqati sud faoliyatini taakomlashtirishga qaratilgan. Zero, inson taqdiri ijtimoiy-iqtisodiy hayotning barcha sohalari o‘zaro bog‘liqligi, ya’ni tizimli faoliyat yuritishiga bevosita daxldor masala. Mamlakatimizning 2022-2026 yillar uchun mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasida sud jarayonida tomonlarning haqiqiy tenglik va tortishuv tamoyilini ro‘yobga chiqarish, fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining odil sudlovga erishish darajasini oshirish maqsadi ham belgilangan.
Bu borada O‘zbekiston Prezidentining 2022 yil 14 noyabr kuni odil sudlovni ta’minlash borasidagi ustuvor vazifalar muhokamasi yuzasidan o‘tkazilgan yig‘ilishda keltirgan ma’lumotlari, fikr-mulohazalari konseptual-strategik ahamiyatga ega. 2016 yildan buyon sud mustaqilligini mustahkamlash, jinoiy ishlarni ko‘rishda xolislik, adolat va qonuniylikni ta’minlash maqsadida siyosiy huquqiy islohotning so‘nggi olti yilida tizimga oid 50 dan ortiq qonun, farmon va qaror qabul qilindi. Shu davrda nohaq ayblangan to‘rt ming kishiga oqlov hukmi chiqarildi, 26 mingdan ziyod shaxs sud zalidan ozod qilindi, 47 ming fuqaroga nisbatan tergovda qo‘yilgan moddalar ayblovdan chiqarildi.
Shu bois Prezident yig‘ilishda sudlarda tortishuv muhitini shakllantirish, huquq-tartibot idoralari ishini takomillashtirish bo‘yicha tegishli ko‘rsatma berdi. Davlat rahbari tahliliga ko‘ra, har yili o‘rtacha bir million besh yuz ming aholi sudga murojaat qilmoqda. Yil boshidan viloyat sudi qabul qilgan qarordan norozi 18 ming fuqaro Oliy sudga murojaat qilgan.
Sudda ishni ko‘rish chog‘ida advokat o‘rni sezilmayapti, ayrim hollarda tergov past darajada olib borilgani e’tiroz keltirib chiqarmoqda.
Islohotlarda sud jarayoniga aralashuvning oldini olish maqsadida sudyalarning vakolat muddati uzaytirildi, maoshi keskin oshirildi. Sudyalarni lavozimga tayinlash Sudyalar oliy kengashiga o‘tkazilgani ham yangilik. Shunday bo‘lsa-da, davlat rahbari fikricha, bu borada haliyam ayrim bo‘shliqlar bor.
Viloyat sudi mas’uliyatini oshirish, jinoyat ishini ayblov xulosasi va himoyachi fikri bilan birga qabul qilishni nazarda tutuvchi qonun loyihasi ishlab chiqish vazifasi qo‘yildi.
Sudyalar oliy maktabini tubdan isloh qilish, tuman va viloyat sudlari uchun mol-mulk, oila, soliq, mehnat munosabatiga ixtisoslashgan sudyalar tayyorlash muhimligi ta’kidlandi.
Sudyalar hamjamiyati vakolatini kuchaytirish, sudyalar sonini bosqichma-bosqich ko‘paytirish vazifasi qo‘yildi. Shuningdek, davlatimiz rahbari sohada raqamlashtirish ko‘lamini kengaytirib, axborot tizimini uyg‘unlashtirish, zamonaviy texnologiya orqali odamlarga qo‘shimcha qulaylik yaratish vazifasini qo‘ydi.
Demak, birinchidan, Buxoroda ko‘rilgan jinoyat ishida ayblanuvchilar qilmishi to‘liq isbotlandi. Ochiq sudda ayblovchilar, himoyachilarning o‘zaro keskin tortishuviga imkon berilgani yurtimizda olib borilayotgan “Hamma narsa inson uchun, inson qadri uchun” tamoyili, kechirimlilik siyosati namunasidir.
Ikkinchidan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi farmonida ham jinoyat, jinoyat-protsessual va jinoyat ijroiya qonunchiligini takomillashtirish siyosatini izchil davom ettirish, jazoni ijro etish tizimiga insonparvarlik tamoyilini keng joriy etish ko‘rsatib o‘tilgan. Shu munosabat bilan “Qoraqalpoq voqealari”ga aloqador shaxslarga nisbatan qonun doirasida og‘ir jazo tayinlanishi sud jarayonida to‘liq tasdiqlangan bo‘lsa-da, sudlanuvchilarga jazo insonparvarlik tamoyili asosida tayinlandi.
Uchinchidan, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan sud-huquq tizimidagi islohotlarning dastlabki natijasiyaqqol namoyon bo‘ldi. Endi islohotlarni yanada chuqurlashtirish, yangi davrga mos yangi o‘zarishlarni amalga oshirish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
Fikrimizcha, bu jarayon davlatchiligimiz qanday rivojlanganini ko‘rsatib, jamiyatimizni xalqaro miqyosda o‘ziga xos, jiddiy sinovdan o‘tkazdi. Gap shundaki, O‘zbekiston konstruktiv, ochiq siyosati tufayli mintaqaning ma’suliyatli davlati sifatida tan olinmoqda. Mamlakatimizda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar, voqealar xorijiy mamlakatlar tomonidan diqqat bilan kuzatib boriladi. Bu borada o‘ziga xos munosabat bildiriladi. Jumladan, Qoraqalpog‘istondagi voqealar bo‘yicha tergov va sud jarayoni ham hamkor davlatlar, yaqin va uzoq qo‘shni hamda rivojlangan davlatlar, xalqaro tashkilotlar tomonidan alohida etibor bilan kuzatib borildi.
Bu boradagi fikrlar ochiq aytilmoqda. Jumladan, Qoraqalpog‘istonda sodir bo‘lgan fojiali voqealar bilan bog‘liq harakatda ayblangan 22 kishiga oid sud nihoyasiga yetar ekan, AQSH elchixonasi hukumatni “jamoatchilik shaffofligi bo‘yicha majburiyatini bajarishga, O‘zbekiston qonunchiligini buzgan xavfsizlik kuchlarining har qanday xodimini javobgarlikka tortishga chaqirishda davom etadi”, deya bayonot berdi.
Qo‘shma Shtatlar sud jarayoni boshlanishidan ikki oycha avval “Biz hukumatni jamoatchilikka ochiqlikni ta’minlash bo‘yicha majburiyatni bajarish hamda O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini buzgan huquqni muhofaza qiluvchi idoralar xodimlarini ham javobgarlikka tortishga chaqiramiz”, dedi. Diplomatik missiya AQSH davlati nomidan, shuningdek, Ombudsman boshchilik qilayotgan tergov komissiyasi xulosasini imkon qadar tezroq e’lon qilishga chaqirdi.
Xususan, “Human Rights Watch” xalqaro inson huquqini himoya qilish tashkiloti O‘zbekistonni Nukus voqeasida bo‘lgani kabi o‘lim va og‘ir jarohatlar oldini olish maqsadida olomonni nazorat qilish uchun shovqin va tutun chiqaruvchi granata qo‘llash tartibini zudlik bilan qayta ko‘rib chiqishga, shunday harakatga yo‘l qo‘yganlarni tizimdan chetlashtirishga chaqirgan edi.
Shuningdek, Yevropa Ittifoqining Toshkentdagi delegatsiyasi bayonotida YeI Qoraqalpog‘istondagi fojiali voqeaga aloqadorlikda ayblangan 22 shaxs ustidan Buxoroda davom etayotgan sud jarayonini diqqat bilan kuzatib bormoqda, deya ta’kidlandi. YeI O‘zbekiston hukumatiga “jarayonni jamoatchilik, jumladan, ommaviy axborot vositalari uchun ochiq va shaffof o‘tkazgani hamda to‘g‘ridan-to‘g‘ri translyatsiyani ta’minlagani uchun” minnatdorlik bildirdi. Sud jarayoni “adolatli, xolis” kechishiga umid bildirdi.
— Biz hukumatni “fikrni erkin izhor qilish, erkin yig‘ilish o‘tkazish bo‘yicha, jumladan, GSP+ doirasidagi majburiyatni bajarish”ga chaqiramiz, — deyilgan edi bayonotda. — Shuningdek, Qoraqalpog‘istondagi voqealar bo‘yicha tergov komissiyasi ishi natijasini yaqin kunlarda olishni sabrsizlik bilan kutyapmiz. Natija jamoatchilikka e’lon qilinishidan umidvormiz.
Shunday qilib,Qoraqalpog‘istondagi voqealarga aloqador shaxslarga nisbatan sud hukmi bilan JK 55-Jazoni yengillashtiruvchi holatlar, 57-Yengilroq. jazo tayinlash, 12-Shartli hukm qilish, 74-Jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish moddalari qo‘llanishi, eng avvalo, davlat rahbari tashabbusi natijasi bo‘lsa, qolaversa, xalqaro hamjamiyat fikri ham inobatga olingan, deb hisoblash mumkin.
Shuni alohida ta’kidlamoqchimizki, mazkur jarayon O‘zbekiston demokratik qadriyatlar asosida rivojlanib borayotganining amaldagi ifodasidir. Zamonaviy davlatchiligimizdagi bu yangi tendensiyani, ya’ni insonning qadri joyiga qo‘yiladigan, manfaati birinchi o‘rinda turadigan odil sudlov barqarorligini yanada mustahkamlash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu o‘z navbatida fuqarolarimizning g‘ururi va ma’suliyatini, davlatga ishonchini oshiradi.
Ayni jarayon davlatimiz ijtimoiy-siyosiy vaziyatni to‘liq, xotirjam nazorat qilib borishini ko‘rsatdi. Vaziyat siyosiylashtirilishiga yo‘l qo‘yilmadi, sud jarayoni ustidan jamoatchilik nazorati institutini ta’minlash uchun shart-sharoit yaratildi. Bu davlat va jamiyat o‘rtasidagi siyosiy-huquqiy munosabatning yangi bosqichdagi qiyofasini belgilab beruvchi muhim omildir.
Sayfiddin Jo‘rayev,
Toshkent davlat sharqshunoslik universteti professori,
siyosiy fanlar doktori,
Feruza Muhiddinova,
Toshkent davlat yuridik universiteti professori,
yuridik fanlar doktori
O‘zA