Суў ресурслары ҳәр бир мәмлекеттиң экономикасы ҳәм экологиясы ушын үлкен әҳмийетке ийе. Ҳәзирги күнде глобаллық климат өзгериўи, халық санының артыўы ҳәм санаат және аўыл хожалығы жумысының кеңейиўи суўға болған талапты сезилерли дәрежеде арттырмақта. Сонлықтан, суў ресурсларын ақылға уғрас ҳәм нәтийжели басқарыў, олардан үнемли пайдаланыў мәмлекетлик сиясаттың тийкарғы бағдарларынан бирине айланған.

Суў ресурсларының нәтийжелилигин арттырыў тек ғана аўыл хожалығы ҳәм санаатта өнимдарлықты арттырыў емес, ал экологиялық турақлылықты тәмийинлеў ҳәм халықтың турмыс дәрежесин жақсылаўда да үлкен әҳмийетке ийе.

Ирригация ҳәм суў машқалалары илимий-изертлеў институты Суў ресурсларынан комплексли пайдаланыў лабораториясының баслығы, техника илимлериниң докторы, профессор Малика Икромова менен сәўбетимиз де суў ресурслары ҳәм оннан нәтийжели пайдаланыў мәселелерине бағышланды.

– Биз билемиз, суў бәршемиз ушын үлкен жемис. Ҳәзирги заман бизден бул байлыққа мүнәсибетти және де тереңлестириўди ҳәм суўдан ақылға уғрас пайдаланыўды талап етпекте. Усы көзқарастан қарағанда, суў ресурсларынан нәтийжели пайдаланыўда көбирек нелерге итибар қаратыў зәрүр?

– Ҳақыйқатында да, суўды ысырап етпеў биз ушын миллий дәстүрге айланған. Себеби, суўдың жоқары қәдири ҳәм оны қәдирлеў түсиниги ҳәр бир шаңарақтан басланады. Шаңарақта суўды үнемлеў бойынша басланғыш көнликпелер қәлиплестириледи. Бирақ глобаллық турмыс шараятында суў ресурсларының жетиспеўшилиги артып баратырған ҳәм азық-аўқат қәўипсизлигин тәмийинлеў әҳмийетли мәселеге айланған бир ўақытта, суўдан ақылға уғрас ҳәм нәтийжели пайдаланыў ҳәр қандай мәмлекет ушын тийкарғы ўазыйпаға айланбақта. Соның менен бирге, суўдан нәтийжели пайдаланыў тәбийғый экосистемаларды сақлап қалыў ушын да турмыслық әҳмийетке ийе.

Ҳәзирги глобаллық климат өзгериўи, халық санының артыўы ҳәм санаат және аўыл хожалығының кеңейиўи суўға болған талапты сезилерли дәрежеде арттырмақта. Сонлықтан, ҳәр қандай мәмлекет ушын суўдан ақылға уғрас ҳәм нәтийжели пайдаланыў тийкарғы ўазыйпалардан бирине айланған. Бул тек ғана аўыл хожалығы ҳәм санаатта нәтийжелиликти арттырыў емес, ал суў тәмийнаты дәреклерине жүклемени азайтыў ҳәм адамлар ушын турақлы жасаў орталығын сақлаў имканиятын береди.

Усы мәнисте, суў ресурсларынан нәтийжели пайдаланыўда, бәринен бурын, мәмлекетлик сиясат ҳәм аўызбиршилик әҳмийетли болып есапланады.

– Суўды үнемлейтуғын технологиялардың нәтийжелилиги ҳәм экономикалық әҳмийети ҳаққында да тоқтап өтсеңиз. Улыўма, бул процесстиң нәтийжелерин қалай баҳалайсыз?

– Ҳәзирги шараятта суўды үнемлейтуғын технологияларды енгизиў системасын жетилистириў үлкен әҳмийетке ийе. Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2026-жыл 5-февральдағы “Суў ресурсларынан пайдаланыў нәтийжелилигин арттырыў бойынша қосымша илажлар ҳаққында”ғы қарары менен суўды үнемлейтуғын технологияларды енгизиўди хошаметлеў бойынша жаңа тәртиплер енгизилмекте.

Суўды үнемлейтуғын технологиялар суўды тиккелей өсимлик тамырына жеткерип бериў, пуўланыў ҳәм жер үсти ағысында жол қойылатуғын ысырапгершиликти азайтыўға жәрдем береди. Мәселен, тамшылатып суўғарыў менен суў өз ўақтында ҳәм анық муғдарда жеткерип бериледи, жаўынлатып суўғарыў болса майданларда суўды бир тегис бөлистириў имканиятын жаратады. Сондай-ақ, лазерли тегислеўде суўғарыў майданлары жақсырақ ҳәм нәтийжели суўғарылады.

Санлар менен түсиндиргенде, бул қарарда 2026-2028-жылларда суўды үнемлейтуғын технологиялар енгизилген майданлардың көлемин 3,5 миллион гектарға жеткериў тийкарғы мақсетли көрсеткиш сыпатында белгиленген. Соның ишинде, 220 мың гектар майданда тамшылатып суўғарыў нәтийжесинде суўды тиккелей өсимлик тамырына жеткериў, пуўланыў ҳәм жер үсти ағысында жол қойылатуғын ысырапгершиликти азайтыў, 110 мың гектар майданда жаўынлатып суўғарыў ҳәм 600 мың гектар майданды лазерли тегислеў арқалы суўғарыўда суўды нәтийжели ҳәм тең бөлистириў имканияты жаратылады.

Бундай технологиялар жылына 5 миллиард метр куб суўды үнемлеў имканын береди. Бул суўды басқа мүтәжликлерге бағдарлаў, суў тәмийнаты дереклерине жүклемени азайтыў ҳәм аўыл хожалығының қурғақшылыққа шыдамлылығын арттырыўға тийкар жаратады. Қаржылық жақтан болса коммерциялық банклер ҳәм мәмлекетлик субсидиялар менен фермерлер ҳәм аўыл хожалығы кәрханалары суўды үнемлейтуғын системаларды енгизиў ҳәм модернизациялаў ушын зәрүр қаржыларға ийе болады.

– Мәмлекет суў ресурсларынан пайдаланыўды қалай қоллап-қуўатлайды ҳәм қадағалайды?

– Бул жумыслардың орынланыўында жоқарыда атап өтилген Президент қарарының орынланыўын тәмийинлеў тийкарғы фактор есапланады. Демек, мәмлекет суў ресурсларынан нәтийжели пайдаланыўды кредитлер ҳәм субсидиялар тийкарында финанслық қоллап-қуўатлайды. 2026-жылы фермерлер ҳәм кәрханалар ушын коммерциялық банклер тәрепинен 2,6 триллион сум кредитлер ажыратылыўы ҳәм 800 миллиард сум мәмлекетлик субсидиялар берилиўи режелестирилген. Сондай-ақ, 2027-жылдан суў ресурсларынан пайдаланғаны ушын салықлар дифференцияластырылған ставкалар тийкарында белгиленеди, яғный суў менен тәмийинленгенлик дәрежесине қарай ҳәр бир фермер ямаса кәрхана салық төлейди.

Суў тәмийнаты жағдайын анықлаў ушын ҳәр жылы аўыл хожалығы өнимлерин жетистириўшилердиң дизимлери ислеп шығылады ҳәм оларда суў дереклериндеги вегетация дәўириндеги суўлылық дәрежеси талланады. Бул қатнас мәмлекет тәрепинен қоллап-қуўатлаў ҳәм салыққа тартыўда әдилликти тәмийинлейди ҳәм ҳәр бир фермердиң суў менен тәмийинленгенлик жағдайы анық ҳәм ашық болады.

– Суўдан пайдаланыў мониторинги ҳәм “ақыллы” технологияларды енгизиўдиң әҳмийети нелерден ибарат?

– Суўдан пайдаланыў мониторингин жетилистириў мақсетинде 2027-жылдан исбилерменлик субъектлери ушын суўды “ақыллы” өлшеў ҳәм есапқа алыў қуралларын орнатыў мәжбүрий етиледи. Бул қураллар Суў хожалығы министрлигиниң “Суў есабы” мәлимлеме системасына интеграцияланып, бирден-бир орайласқан система жаратылады. Бул суў ресурсларын қадағалаў, нәтийжели басқарыў ҳәм ашық-айдынлықты тәмийинлеўде айрықша әҳмийетке ийе.

Сондай-ақ, турақлы суўды таллаў климат өзгерислерине жедел жуўап бериў ҳәм суўдан пайдаланыў сиясатын өзгертиў имканиятын береди. Бул илажлар экономика, аўыл хожалығы ҳәм тәбийғый экосистемаларды сақлаўда инновациялық қатнасларды кеңнен енгизиўди тәмийинлейди.

– “Мәҳәллени раўажландырыў ҳәм жәмийетти илгерилетиў” жылында белгиленген тийкарғы ўазыйпаларға тийкарланып суў ресурсларынан нәтийжели пайдаланыў жумыслары қалай шөлкемлестириледи?

– Мәмлекетимизде суў ресурсларынан ақылға уғрас ҳәм нәтийжели пайдаланыўды тәмийинлеў бойынша бир қатар илажлар әмелге асырылмақта.

Атап айтқанда, мәмлекетимиз басшысының 2026-жыл 16-февральдағы “Мәҳәллени раўажландырыў ҳәм жәмийетти илгерилетиў” жылында тийкарғы бағдарлар бойынша реформалар бағдарламалары ҳәм “Өзбекстан – 2030” стратегиясын әмелге асырыў бойынша мәмлекетлик бағдарлама ҳаққында”ғы пәрманында да бул мәселе тийкарғы бағдар сыпатында белгиленген. Пәрманда экологиялық турақлылықты сақлаў ҳәм суўдан нәтийжели пайдаланыўды шөлкемлестириўге қаратылған тийкарғы илажлар көрсетип өтилген.

Соның ишинде, ашық дренаж, коллектор ҳәм каналларды жабық системаларға өткериў арқалы суў шығынларын азайтыў, 504 мың гектар майданда суўды үнемлейтуғын технологияларды енгизиў тийкарында жылына 5 миллиард куб метр суўды үнемлеў, сондай-ақ, 1,3 мың километр каналлар ҳәм суўғарыў тармақларын бетонлаў нәтийжесинде қосымша 500 миллион куб метр суўды үнемлеў имканиятлары жаратылады.

Бул илажлар тек ғана суў ресурсларын үнемлеў емес, ал аўыл хожалығы майданларын нәтийжели суўғарыў, экосистемаларды сақлаў ҳәм азық-аўқат қәўипсизлигин тәмийинлеўде де үлкен әҳмийетке ийе екенин атап өтиў керек.

ӨзАның хабаршысы

Насиба Зиёдуллаева сәўбетлести.