Кейинги жылларда, әсиресе, 2025-жыл Орайлық Азия халықаралық қатнасықлар системасында пүткиллей жаңа сапа басқышына көтерилди.

Геосиясий бәсеки күшейген, глобаллық системада исеним кризиси тереңлескен бир шараятта регион мәмлекетлериниң өз-ара жақынласыўы, прагматикалық бирге ислесиўге тийкарланған сыртқы сиясат жүргизиўи ҳәм улыўма стратегиялық мәплерди алға қойыўы халықаралық жәмийетшиликтиң итибарын тартпақта.

Бул мақала Өзбекстанның сыртқы сиясаты, атап айтқанда, “Жаңа Орайлық Азия” концепциясының мазмун-мәниси, сиясий, экономикалық ҳәм гуманитарлық өлшеми ҳаққында эксперт Сайфиддин Жўраевтың пикирлери тийкарында таярланды.

– Қәниге Президент Шавкат Мирзиёев тәрепинен алға қойылған басламалардың регионаллық турақлылық, исеним орталығын беккемлеў ҳәм Орайлық Азияны глобаллық сиясатта ғәрезсиз ҳәм жуўапкершиликли субъект сыпатында қәлиплестириўдеги орнын ҳәр тәреплеме ашып бериўге ҳәрекет еткен.

Бизге белгили, мәмлекетимиздиң сыртқы сиясатта, халықаралық системаларда өз мәпин қорғаў процесинде Орайлық Азия ең тийкарғы бағдар сыпатында таңланған. Усы мәнисте 2025-жылы кең жәмийетшиликке усынылған Шавкат Мирзиёевтиң “Орайлық Азия жаңа дәўир босағасында” атамасындағы стратегиялық-таллаў мақаласы дүнья көлеминде итибарды тартып, әҳмийетли концептуаллық дерек сыпатында көринди.

Улыўма, мәмлекет басшысы тәрепинен жаңа Орайлық Азияның бүгинги жағдайы ҳәм келешегине байланыслы алға қойылған стратегиялық идеялар, көзқараслар ҳәм басламалар системалы орайлық ноқатлар сыпатында көринеди.

Президенттиң концептуаллық көзқараслары системалы қатнасқа тийкарланған болып, халықаралық жағдайға стратегиялық баҳа бериў, регион мәмлекетлери алдында турған тийкарғы ўазыйпаларды белгилеў, Мәмлекет басшылары Мәсләҳәт кеңесиниң стратегиялық жетискенликлери ҳәм регионда қәлиплескен жаңа сиясий реаллықты аңлаў имканиятын береди. Сондай-ақ, Мәсләҳәт ушырасыўларын институционаллық раўажландырыўдың жаңа тәреплери ҳәм перспективалы бағдарларын сәўлелендиреди.

Атап айтқанда, халықаралық қатнасықлар ҳәм глобаллық сиясаттағы жаңа процесслердиң анализи ҳәм Орайлық Азияға тәсири бойынша алға қойылған көзқараслар толық аналитикалық жуўмақлары менен ажыралып турады. Мәмлекет басшысы дүньяда жүз берип атырған трансформация процесиниң мәнисин ашып берип, регионға тәсирин анық мысаллар арқалы түсиндирип береди.

Мәсләҳәт ушырасыўлары платформасының бул процесстеги орны ҳәм әҳмийети айрықша атап өтилип, бүгинги раўажланыў ҳәм келешекке байланыслы стратегиялық мәселелер бойынша улыўма көзқарас ислеп шығыў ушын тийкарғы сөйлесиў майданы сыпатында қәлиплескени атап өтиледи.

2017-жылы жолға қойылған бул формат регионаллық бирге ислесиў тарийхында түпкиликли бурылыс жасады. Регион жетекшилери биринши мәрте сыртқы дәлдалшыларсыз, системалы ҳәм турақлы сөйлесиў алып барды. Усы тәризде исеним, ашық-айдынлық ҳәм улыўма мәпти аңлаўға тийкарланған жаңа сиясий платформа қәлиплести.

Әйне Мәсләҳәт ушырасыўлары көринисиндеги сөйлесиў арқалы ески дәўирден қалған бир қатар келиспеўшиликлер сапластырылып, исенимсизликтен ҳақыйқый бирге ислесиўге қәдем тасланды.

Соның ишинде, мәмлекетлер арасындағы шегара машқалалары үзил-кесил шешилди, шегара тәртип-қағыйдасы жетилистирилди, регионаллық қәўипсизлик тараўында жаңа тенденциялар пайда болды. Әсиресе, суў-энергетика мәселелери ҳәм гуманитарлық тараўда үлкен унамлы өзгерислер жүз берди.

Ўақыялардың раўажланыўы, кең көлемли ўазыйпа ҳәм мәселелер күн тәртибине шығыўы, жаңа басламаларды әмелиятқа енгизиў зәрүрлиги тәбийғый түрде институционалластырыў мәселесин әҳмийетли етип қойды.

Регионда жаңа экономикалық ҳақыйқатлық қәлиплести: мәмлекетлердиң жалпы ишки өниминиң муғдары өсип бармақта, сыртқы саўда көлеми кеңеймекте, санаат кооперациясы раўажланбақта, өндирис бирге ислесиўиниң жаңа түрлери пайда болмақта.

Өндирис кооперациясының жаңа түрлерин жолға қойыў – биргеликтеги инвестицияға тийкарланған жойбарлар, бизнестиң раўажланыўына хызмет ететуғын шегара алды саўда зоналары ҳәм халықаралық санаат кооперациясы орайларының жедел раўажланыўында көзге тасланбақта.

Кейинги сегиз жыл даўамында Орайлық Азия мәмлекетлериниң жалпы ишки өними дерлик еки ярым есеге өсип, 520 миллиард долларға жетти, сыртқы саўда көлеми еки еседен зыят көбейип, 253 миллиард долларды қурады, өз-ара саўда көлеми де еки есеге артып, дерлик 11 миллиард долларға жетти. Сондай-ақ, өз-ара инвестиция көлеми 5,6 есеге артқан.

Санаат тараўында Орайлық Азия мәмлекетлери турақлы түрде жылына орташа 6 процентлик өсиўди көрсетпекте. Бул жер жүзиндеги орташа өсиў пәтинен дерлик еки есеге жоқары. Бундай нәтийже өндирис кооперациясының жаңа түрлерин енгизиў, қоспа инвестициялық жойбарларды әмелге асырыў, автомобиль қурылысы, электротехника, тоқымашылық санааты ҳәм аўыл хожалығы тараўларында бирге ислесиўди кеңейтиў менен байланыслы.

Президенттиң атап өтиўинше, регион мәмлекетлери тәрепинен тастыйықланған 2025-2027-жылларда санаат кооперациясын раўажландырыў бойынша Ҳәрекетлер режеси бирге ислесиўди тереңлестириўде әҳмийетли қуралға айланбақта. Киши ҳәм орта бизнестиң раўажланыўына хызмет ететуғын шегара алды саўда зоналары және халықаралық санаат кооперациясы орайлары жедел ислемекте.

Кейинги жылларда өз-ара барыс-келистиң жеделлесиўи, биргеликтеги бирге ислесиў илим, мәденият, билимлендириў, спорт, денсаўлықты сақлаў тараўларында, сондай-ақ, ҳаял-қызлар ҳәм жаслар арасындағы сөйлесиў шеңберинде кеңейиўи жаңа гуманитарлық реаллықты қәлиплестирмекте.

Гуманитарлық тараўда соңғы жылларда байланыслар избе-из беккемленбекте. Орайлық Азия жетекши ҳаял-қызларының пикирлесиўи ҳәм Жаслар платформасы шөлкемлестирилди, 2022-жылдан баслап ректорлар ҳәм илимпазлар форумлары өткерилмекте. Өз-ара мәденият жыллары, көргизбе, концерт ҳәм спорт илажлары турақлы шөлкемлестирилмекте.

Туўысқан халықларымыз бул унамлы өзгерислерди өзиниң күнделикли турмысында тиккелей сезинбекте. Жаңа өткериў пунктлериниң ашылыўы, ҳаўа қатнаўы, темир жол ҳәм автобус жөнелислериниң жолға қойылыўы өз-ара барыс-келисти бир неше есеге арттырыў, мәдений-гуманитарлық байланысларды және де кеңейтиў имканиятын берди. Регион мәмлекетлериниң улыўма туристлик ағымында ишки регионаллық туризмниң үлеси 80 проценттен артты.

Регионаллық өзине тәнликтиң жаңа тенденциясы жүзеге келип, избе-из жетилисип бармақта. Әсте-ақырын Орайлық Азияның жаңа регионаллық өзине тәнлиги қәлиплеспекте. Бул тәреплерди тән алыў ҳәм соның менен бирге халықларымыздың улыўма тарийхы, уқсас мәденияты ҳәм тәғдири өз-ара байланыслы екенин терең аңлаў зәрүр. Себеби, қоңсышылық, “бир тәрептиң табысы – ҳәммениң табысы” принципине тийкарланған бирден-бир регионаллық мәканға тийислилик сезими барған сайын беккемленбекте.

Өзбекстан жетекшисиниң атап өтиўинше, Орайлық Азияның ҳәр бир мәмлекети экономиканы раўажландырыў, өз-ара исенимди беккемлеў ҳәм регионаллық бирге ислесиўди кеңейтиўге қаратылған ҳәрекети арқалы регионның турақлылығы ҳәм абаданлығына мүнәсип үлес қоспақта.

Жаңа Орайлық Азия тынышлық, турақлы раўажланыў ҳәм дөретиўши шериклик жолын таңлап, мәмлекетлер арасында өз-ара исеним ҳәм бирге ислесиў көпирин қурмақта. Регионаллық бирлесиў себепли бүгинги күнде Орайлық Азия халықаралық қатнасықларда өз мәпи ҳәм раўажланыў жолын анық көз алдына келтиретуғын бийғәрез, жуўапкершиликли қатнасыўшы сыпатында тән алынбақта.

“Орайлық Азия плюс” бирге ислесиў форматлары регионның халықаралық ҳуқық субекти сыпатындағы статусы барған сайын беккемленип атырғанының көриниси, турақлылық ҳәм раўажланыўдың әҳмийетли орайы сыпатындағы рольи тән алынып атырғанын көрсетеди.

Бүгинги күнде дүньяның жетекши мәмлекетлери ҳәм интеграциялық бирлеспелери Орайлық Азия менен қатнасықты тутас регионаллық шерик сыпатында раўажландырмақта.

Бул жағдай регионның сыртқы бирге ислесиўшилер менен қатнасықлары жаңа басқышқа көтерилгенинен дерек береди. Орайлық Азияның дүньяға ашықлығы, нийетлериниң ашық-айдынлығы ҳәм сөйлесиўге таярлығы халықаралық майданда регионымызды жаңаша қабыл етиў ушын беккем тийкар жаратты.

Ҳәзирги ўақытта дүньяның жетекши мәмлекетлери ҳәм бирлеспелери менен байланыстыратуғын оннан аслам “Орайлық Азия плюс” форматы жумыс алып бармақта. Усы жылдың өзинде “Орайлық Азия – Европа Аўқамы”, “Орайлық Азия – Қытай”, “Орайлық Азия – Россия” ҳәм “Орайлық Азия – АҚШ” саммитлериниң өткерилиўи регионның глобаллық сиясаттағы абырайы ҳәм стратегиялық әҳмийети артып атырғанын тастыйықлайды.

Стратегиялық мақсетлер ҳәм басламалар

Регион мәмлекетлери арасында көп тәреплеме сөйлесиў ҳәм бирге ислесиў механизми қәлиплесип, избе-из раўажланбақта. Бул шеңберде климат өзгериўи, энергетика тараўындағы өтиў процеси, суў ҳәм азық-аўқат қәўипсизлигин тәмийинлеў, санлы технологияларды раўажландырыў сыяқлы тийкарғы регионаллық шақырықларға улыўма шешим табыўға қаратылған бирге ислесиў жеделлеспекте.

Жуўапкершилик, өз-ара исеним ҳәм келешек ҳаққындағы бирдей көзқарасқа тийкарланған шериклик жаңа стратегиялық көзқарасларды ислеп шығыў, регионның келешектеги раўажланыў траекторияларын белгилеў ўазыйпасын күн тәртибине шығармақта. Яғный, Орайлық Азияның қандай бағдарда ҳәм тезликте раўажланыўы мәселесине жақын он жыллықлар ушын биргеликте жуўап табыў зәрүрлиги және де әҳмийетли.

Мәмлекетимиз басшысы еллеримиз арасындағы бирге ислесиўди раўажландырыў суверенитет, тең ҳуқықлылық ҳәм ишки ислерге араласпаў принципине тийкарланған беккем тийкарға сүйениўи керек екенлигин атап өтти. Сондай-ақ, ҳеш ким регион мәмлекетлерине жат модельлерди тасламаўы, миллий структуралардан үстин туратуғын институтлар жаратылмаўы керек екенлигин атап өтти. Усы тийкарда өз-ара бирге ислесиў ықтыярлы, прагматикалық ҳәм мәмлекетлер халықларына реал пайда келтиретуғын нәтийжелерге қаратылыўы керек екенлиги атап өтилди.

Президент регионымыз алдында оғада әҳмийетли ўазыйпалар турғанын, Орайлық Азияның турақлылығы ҳәм раўажланыў пәти мине усы мәселелердиң нәтийжели шешилиўине байланыслы екенин атап өтип, стратегиялық ҳәм кең көлемли бирге ислесиўдиң жаңа басламаларын алға қойды.

Бириншиден, регионаллық бирге ислесиўди тереңлестириў даўам еттирилиўи, бар механизмлер беккемленип, турақлы түс алыўы, анық әмелий мазмунға ийе болыўы зәрүр.

Екиншиден, қәўипсизлик тараўындағы қәўип-қәтерлерге қарсы гүресиў бойынша улыўма потенциалды қәлиплестириў әҳмийетли. Қәўипсизлик кеңеслери хаткерлери, арнаўлы хызметлер, қорғаныў ҳәм ҳуқық қорғаў уйымлары басшыларының турақлы ушырасыўларын даўам еттириў зәрүр. “Қәўипсизликтиң бөлинбеўи” принципи тийкарғы принцип болып қалыўы керек. Соның менен бирге, регионаллық бирге ислесиў әмелдеги халықаралық механизмлер менен үзликсиз байланыслы болыўы, турақлылықты беккемлеў ҳәм мәмлекетлер, улыўма регион қәўипсизлигине байланыслы қәўип-қәтерлердиң кең шеңберине қарсы турыў потенциалын арттырыўы зәрүр.

Үшиншиден, экономикалық тараўда ишки регионаллық саўданы раўажландырыў, шегаралардан өтиў тәртибин әпиўайыластырыў ҳәм өз-ара инвестиция ушын қолайлы шараят жаратыў әҳмийетли. Санаат кооперациясын жеделлестириў, регионаллық ҳәм аймақлараралық жеткерип бериў шынжырын қәлиплестириў, шегара алды саўда зоналарын раўажландырыў, транспорт ҳәм экономикалық коридорлар тармағын кеңейтиў, транспорт, энергетика, аўыл хожалығы ҳәм санлы экономика тараўларында биргеликтеги жойбарларды алға қойыў керек.

Бирге ислесиўдиң экологиялық тәрепи – климат өзгериўине бейимлесиў, трансшегаралық суў ресурслары ҳәм биологиялық көп түрлиликти сақлаў, “жасыл” энергетика ҳәм кем углеродлы технологияларға өтиў бойынша биргеликтеги ҳәрекетлерге айрықша итибар қаратыў керек.

Төртиншиден, гуманитарлық бирге ислесиў тийкарғы бағдар болып қалмақта. Инсан капиталын раўажландырыў, билимлендириў, илим ҳәм мәдений байланысларды беккемлеў орайлық ўазыйпа есапланады. Улыўма мәлимлеме мәканын жаратыў, билимлендириў ҳәм денсаўлықты сақлаўдың сапасын арттырыў, улыўма социаллық тараў, соның ишинде, туризм ҳәм жасларға байланыслы қоспа бағдарламаларды раўажландырыў үлкен әҳмийетке ийе.

Бесиншиден, Орайлық Азия мәмлекетлериниң сыртқы сиясатта келисилген көзқарасларын ислеп шығыў әҳмийетли. Тийкарғы бирге ислесиўшилер менен прагматикалық байланысларды жолға қойыўда нәтийжелилигин дәлиллеген “Орайлық Азия плюс” форматларын және де раўажландырыў керек.

Бирге ислесиўдиң экологиялық тәрепи – климат өзгериўине бейимлесиў, трансшегаралық суў ресурслары ҳәм биологиялық көп түрлиликти сақлаў, “жасыл” энергетика ҳәм кем углеродлы технологияларға өтиў бойынша биргеликтеги ҳәрекетлерге айрықша итибар қаратыў керек.

Төртиншиден, гуманитарлық бирге ислесиў тийкарғы бағдар болып қалмақта. Инсан капиталын раўажландырыў, билимлендириў, илим ҳәм мәдений байланысларды беккемлеў орайлық ўазыйпа есапланады. Улыўма мәлимлеме мәканын жаратыў, билимлендириў ҳәм денсаўлықты сақлаўдың сапасын арттырыў, улыўма социаллық тараў, соның ишинде, туризм ҳәм жасларға байланыслы қоспа бағдарламаларды раўажландырыў үлкен әҳмийетке ийе.

Бесиншиден, Орайлық Азия мәмлекетлериниң сыртқы сиясатта келисилген көзқарасларын ислеп шығыў әҳмийетли. Тийкарғы бирге ислесиўшилер менен прагматикалық байланысларды жолға қойыўда нәтийжелилигин дәлиллеген “Орайлық Азия плюс” форматларын және де раўажландырыў керек.

Президенттиң жуўмақлаўшы шешимине бола, регионда болып атырған процесслер турақлы ҳәм абадан Жаңа Орайлық Азияны қурыў – саналы ҳәм артқа қайтпайтуғын таңлаў екенин көрсетпекте.

Бул жол тек ғана биргеликтеги ҳәрекетлерди емес, ал улыўма келешек ушын жуўапкершиликти мойнымызға алыўға таярлықты да талап етеди. Ҳәзирги процессте биз күш ҳәм имканиятты бирлестириў, улыўма ўазыйпаларды шешиў арқалы, халықаралық жәмийетшиликке тыныш бирге ислесиўдиң исеним, жақсы қоңсышылық ҳәм өз-ара қоллап-қуўатлаўға тийкарланған, ўақыт ҳәм турмыс сынағынан өткен өз моделимизди усынбақтамыз. Усы көзқарастан мәмлекетимиз басшысы Орайлық Азияны регионда жасайтуғын барлық миллет ҳәм халықлар ушын бирден-бир тынышлық, абаданлық ҳәм раўажланыў мәканына айландырыўға хызмет етип атырған бул тарийхый пәтти сақлап қалыў әҳмийетли екенлигин айрықша атап өтти.

Муслим Зиё, ӨзА