Keyingi jıllarda, ásirese, 2025-jıl Oraylıq Aziya xalıqaralıq qatnasıqlar sistemasında pútkilley jańa sapa basqıshına kóterildi.

Geosiyasiy báseki kúsheygen, globallıq sistemada isenim krizisi tereńlesken bir sharayatta region mámleketleriniń óz-ara jaqınlasıwı, pragmatikalıq birge islesiwge tiykarlanǵan sırtqı siyasat júrgiziwi hám ulıwma strategiyalıq máplerdi alǵa qoyıwı xalıqaralıq jámiyetshiliktiń itibarın tartpaqta.
Bul maqala Ózbekstannıń sırtqı siyasatı, atap aytqanda, “Jańa Oraylıq Aziya” koncepciyasınıń mazmun-mánisi, siyasiy, ekonomikalıq hám gumanitarlıq ólshemi haqqında ekspert Sayfiddin Jwraevtıń pikirleri tiykarında tayarlandı.
– Qánige Prezident Shavkat Mirziyoev tárepinen alǵa qoyılǵan baslamalardıń regionallıq turaqlılıq, isenim ortalıǵın bekkemlew hám Oraylıq Aziyanı globallıq siyasatta ǵárezsiz hám juwapkershilikli subekt sıpatında qáliplestiriwdegi ornın hár tárepleme ashıp beriwge háreket etken.
Bizge belgili, mámleketimizdiń sırtqı siyasatta, xalıqaralıq sistemalarda óz mápin qorǵaw procesinde Oraylıq Aziya eń tiykarǵı baǵdar sıpatında tańlanǵan. Usı mániste 2025-jılı keń jámiyetshilikke usınılǵan Shavkat Mirziyoevtiń “Oraylıq Aziya jańa dáwir bosaǵasında” atamasındaǵı strategiyalıq-tallaw maqalası dúnya kóleminde itibardı tartıp, áhmiyetli konceptuallıq derek sıpatında kórindi.
Ulıwma, mámleket basshısı tárepinen jańa Oraylıq Aziyanıń búgingi jaǵdayı hám keleshegine baylanıslı alǵa qoyılǵan strategiyalıq ideyalar, kózqaraslar hám baslamalar sistemalı oraylıq noqatlar sıpatında kórinedi.
Prezidenttiń konceptuallıq kózqarasları sistemalı qatnasqa tiykarlanǵan bolıp, xalıqaralıq jaǵdayǵa strategiyalıq baha beriw, region mámleketleri aldında turǵan tiykarǵı wazıypalardı belgilew, Mámleket basshıları Másláhát keńesiniń strategiyalıq jetiskenlikleri hám regionda qáliplesken jańa siyasiy reallıqtı ańlaw imkaniyatın beredi. Sonday-aq, Másláhát ushırasıwların institucionallıq rawajlandırıwdıń jańa tárepleri hám perspektivalı baǵdarların sáwlelendiredi.
Atap aytqanda, xalıqaralıq qatnasıqlar hám globallıq siyasattaǵı jańa processlerdiń analizi hám Oraylıq Aziyaǵa tásiri boyınsha alǵa qoyılǵan kózqaraslar tolıq analitikalıq juwmaqları menen ajıralıp turadı. Mámleket basshısı dúnyada júz berip atırǵan transformaciya procesiniń mánisin ashıp berip, regionǵa tásirin anıq mısallar arqalı túsindirip beredi.
Másláhát ushırasıwları platformasınıń bul processtegi ornı hám áhmiyeti ayrıqsha atap ótilip, búgingi rawajlanıw hám keleshekke baylanıslı strategiyalıq máseleler boyınsha ulıwma kózqaras islep shıǵıw ushın tiykarǵı sóylesiw maydanı sıpatında qálipleskeni atap ótiledi.
2017-jılı jolǵa qoyılǵan bul format regionallıq birge islesiw tariyxında túpkilikli burılıs jasadı. Region jetekshileri birinshi márte sırtqı dáldalshılarsız, sistemalı hám turaqlı sóylesiw alıp bardı. Usı tárizde isenim, ashıq-aydınlıq hám ulıwma mápti ańlawǵa tiykarlanǵan jańa siyasiy platforma qáliplesti.
Áyne Másláhát ushırasıwları kórinisindegi sóylesiw arqalı eski dáwirden qalǵan bir qatar kelispewshilikler saplastırılıp, isenimsizlikten haqıyqıy birge islesiwge qádem taslandı.
Sonıń ishinde, mámleketler arasındaǵı shegara mashqalaları úzil-kesil sheshildi, shegara tártip-qaǵıydası jetilistirildi, regionallıq qáwipsizlik tarawında jańa tendenciyalar payda boldı. Ásirese, suw-energetika máseleleri hám gumanitarlıq tarawda úlken unamlı ózgerisler júz berdi.
Waqıyalardıń rawajlanıwı, keń kólemli wazıypa hám máseleler kún tártibine shıǵıwı, jańa baslamalardı ámeliyatqa engiziw zárúrligi tábiyǵıy túrde institucionallastırıw máselesin áhmiyetli etip qoydı.
Regionda jańa ekonomikalıq haqıyqatlıq qáliplesti: mámleketlerdiń jalpı ishki óniminiń muǵdarı ósip barmaqta, sırtqı sawda kólemi keńeymekte, sanaat kooperaciyası rawajlanbaqta, óndiris birge islesiwiniń jańa túrleri payda bolmaqta.
Óndiris kooperaciyasınıń jańa túrlerin jolǵa qoyıw – birgeliktegi investiciyaǵa tiykarlanǵan joybarlar, biznestiń rawajlanıwına xızmet etetuǵın shegara aldı sawda zonaları hám xalıqaralıq sanaat kooperaciyası oraylarınıń jedel rawajlanıwında kózge taslanbaqta.
Keyingi segiz jıl dawamında Oraylıq Aziya mámleketleriniń jalpı ishki ónimi derlik eki yarım esege ósip, 520 milliard dollarǵa jetti, sırtqı sawda kólemi eki eseden zıyat kóbeyip, 253 milliard dollardı quradı, óz-ara sawda kólemi de eki esege artıp, derlik 11 milliard dollarǵa jetti. Sonday-aq, óz-ara investiciya kólemi 5,6 esege artqan.
Sanaat tarawında Oraylıq Aziya mámleketleri turaqlı túrde jılına ortasha 6 procentlik ósiwdi kórsetpekte. Bul jer júzindegi ortasha ósiw pátinen derlik eki esege joqarı. Bunday nátiyje óndiris kooperaciyasınıń jańa túrlerin engiziw, qospa investiciyalıq joybarlardı ámelge asırıw, avtomobil qurılısı, elektrotexnika, toqımashılıq sanaatı hám awıl xojalıǵı tarawlarında birge islesiwdi keńeytiw menen baylanıslı.
Prezidenttiń atap ótiwinshe, region mámleketleri tárepinen tastıyıqlanǵan 2025-2027-jıllarda sanaat kooperaciyasın rawajlandırıw boyınsha Háreketler rejesi birge islesiwdi tereńlestiriwde áhmiyetli quralǵa aylanbaqta. Kishi hám orta biznestiń rawajlanıwına xızmet etetuǵın shegara aldı sawda zonaları jáne xalıqaralıq sanaat kooperaciyası orayları jedel islemekte.
Keyingi jıllarda óz-ara barıs-kelistiń jedellesiwi, birgeliktegi birge islesiw ilim, mádeniyat, bilimlendiriw, sport, densawlıqtı saqlaw tarawlarında, sonday-aq, hayal-qızlar hám jaslar arasındaǵı sóylesiw sheńberinde keńeyiwi jańa gumanitarlıq reallıqtı qáliplestirmekte.
Gumanitarlıq tarawda sońǵı jıllarda baylanıslar izbe-iz bekkemlenbekte. Oraylıq Aziya jetekshi hayal-qızlarınıń pikirlesiwi hám Jaslar platforması shólkemlestirildi, 2022-jıldan baslap rektorlar hám ilimpazlar forumları ótkerilmekte. Óz-ara mádeniyat jılları, kórgizbe, koncert hám sport ilajları turaqlı shólkemlestirilmekte.
Tuwısqan xalıqlarımız bul unamlı ózgerislerdi óziniń kúndelikli turmısında tikkeley sezinbekte. Jańa ótkeriw punktleriniń ashılıwı, hawa qatnawı, temir jol hám avtobus jónelisleriniń jolǵa qoyılıwı óz-ara barıs-kelisti bir neshe esege arttırıw, mádeniy-gumanitarlıq baylanıslardı jáne de keńeytiw imkaniyatın berdi. Region mámleketleriniń ulıwma turistlik aǵımında ishki regionallıq turizmniń úlesi 80 procentten arttı.
Regionallıq ózine tánliktiń jańa tendenciyası júzege kelip, izbe-iz jetilisip barmaqta. Áste-aqırın Oraylıq Aziyanıń jańa regionallıq ózine tánligi qáliplespekte. Bul táreplerdi tán alıw hám sonıń menen birge xalıqlarımızdıń ulıwma tariyxı, uqsas mádeniyatı hám táǵdiri óz-ara baylanıslı ekenin tereń ańlaw zárúr. Sebebi, qońsıshılıq, “bir táreptiń tabısı – hámmeniń tabısı” principine tiykarlanǵan birden-bir regionallıq mákanǵa tiyislilik sezimi barǵan sayın bekkemlenbekte.
Ózbekstan jetekshisiniń atap ótiwinshe, Oraylıq Aziyanıń hár bir mámleketi ekonomikanı rawajlandırıw, óz-ara isenimdi bekkemlew hám regionallıq birge islesiwdi keńeytiwge qaratılǵan háreketi arqalı regionnıń turaqlılıǵı hám abadanlıǵına múnásip úles qospaqta.
Jańa Oraylıq Aziya tınıshlıq, turaqlı rawajlanıw hám dóretiwshi sheriklik jolın tańlap, mámleketler arasında óz-ara isenim hám birge islesiw kópirin qurmaqta. Regionallıq birlesiw sebepli búgingi kúnde Oraylıq Aziya xalıqaralıq qatnasıqlarda óz mápi hám rawajlanıw jolın anıq kóz aldına keltiretuǵın biyǵárez, juwapkershilikli qatnasıwshı sıpatında tán alınbaqta.
“Oraylıq Aziya plyus” birge islesiw formatları regionnıń xalıqaralıq huqıq subekti sıpatındaǵı statusı barǵan sayın bekkemlenip atırǵanınıń kórinisi, turaqlılıq hám rawajlanıwdıń áhmiyetli orayı sıpatındaǵı roli tán alınıp atırǵanın kórsetedi.
Búgingi kúnde dúnyanıń jetekshi mámleketleri hám integraciyalıq birlespeleri Oraylıq Aziya menen qatnasıqtı tutas regionallıq sherik sıpatında rawajlandırmaqta.
Bul jaǵday regionnıń sırtqı birge islesiwshiler menen qatnasıqları jańa basqıshqa kóterilgeninen derek beredi. Oraylıq Aziyanıń dúnyaǵa ashıqlıǵı, niyetleriniń ashıq-aydınlıǵı hám sóylesiwge tayarlıǵı xalıqaralıq maydanda regionımızdı jańasha qabıl etiw ushın bekkem tiykar jarattı.
Házirgi waqıtta dúnyanıń jetekshi mámleketleri hám birlespeleri menen baylanıstıratuǵın onnan aslam “Oraylıq Aziya plyus” formatı jumıs alıp barmaqta. Usı jıldıń ózinde “Oraylıq Aziya – Evropa Awqamı”, “Oraylıq Aziya – Qıtay”, “Oraylıq Aziya – Rossiya” hám “Oraylıq Aziya – AQSh” sammitleriniń ótkeriliwi regionnıń globallıq siyasattaǵı abırayı hám strategiyalıq áhmiyeti artıp atırǵanın tastıyıqlaydı.
Strategiyalıq maqsetler hám baslamalar
Region mámleketleri arasında kóp tárepleme sóylesiw hám birge islesiw mexanizmi qáliplesip, izbe-iz rawajlanbaqta. Bul sheńberde klimat ózgeriwi, energetika tarawındaǵı ótiw procesi, suw hám azıq-awqat qáwipsizligin támiyinlew, sanlı texnologiyalardı rawajlandırıw sıyaqlı tiykarǵı regionallıq shaqırıqlarǵa ulıwma sheshim tabıwǵa qaratılǵan birge islesiw jedellespekte.
Juwapkershilik, óz-ara isenim hám keleshek haqqındaǵı birdey kózqarasqa tiykarlanǵan sheriklik jańa strategiyalıq kózqaraslardı islep shıǵıw, regionnıń keleshektegi rawajlanıw traektoriyaların belgilew wazıypasın kún tártibine shıǵarmaqta. Yaǵnıy, Oraylıq Aziyanıń qanday baǵdarda hám tezlikte rawajlanıwı máselesine jaqın on jıllıqlar ushın birgelikte juwap tabıw zárúrligi jáne de áhmiyetli.
Mámleketimiz basshısı ellerimiz arasındaǵı birge islesiwdi rawajlandırıw suverenitet, teń huqıqlılıq hám ishki islerge aralaspaw principine tiykarlanǵan bekkem tiykarǵa súyeniwi kerek ekenligin atap ótti. Sonday-aq, hesh kim region mámleketlerine jat modellerdi taslamawı, milliy strukturalardan ústin turatuǵın institutlar jaratılmawı kerek ekenligin atap ótti. Usı tiykarda óz-ara birge islesiw ıqtıyarlı, pragmatikalıq hám mámleketler xalıqlarına real payda keltiretuǵın nátiyjelerge qaratılıwı kerek ekenligi atap ótildi.
Prezident regionımız aldında oǵada áhmiyetli wazıypalar turǵanın, Oraylıq Aziyanıń turaqlılıǵı hám rawajlanıw páti mine usı máselelerdiń nátiyjeli sheshiliwine baylanıslı ekenin atap ótip, strategiyalıq hám keń kólemli birge islesiwdiń jańa baslamaların alǵa qoydı.
Birinshiden, regionallıq birge islesiwdi tereńlestiriw dawam ettiriliwi, bar mexanizmler bekkemlenip, turaqlı tús alıwı, anıq ámeliy mazmunǵa iye bolıwı zárúr.
Ekinshiden, qáwipsizlik tarawındaǵı qáwip-qáterlerge qarsı gúresiw boyınsha ulıwma potencialdı qáliplestiriw áhmiyetli. Qáwipsizlik keńesleri xatkerleri, arnawlı xızmetler, qorǵanıw hám huqıq qorǵaw uyımları basshılarınıń turaqlı ushırasıwların dawam ettiriw zárúr. “Qáwipsizliktiń bólinbewi” principi tiykarǵı princip bolıp qalıwı kerek. Sonıń menen birge, regionallıq birge islesiw ámeldegi xalıqaralıq mexanizmler menen úzliksiz baylanıslı bolıwı, turaqlılıqtı bekkemlew hám mámleketler, ulıwma region qáwipsizligine baylanıslı qáwip-qáterlerdiń keń sheńberine qarsı turıw potencialın arttırıwı zárúr.
Úshinshiden, ekonomikalıq tarawda ishki regionallıq sawdanı rawajlandırıw, shegaralardan ótiw tártibin ápiwayılastırıw hám óz-ara investiciya ushın qolaylı sharayat jaratıw áhmiyetli. Sanaat kooperaciyasın jedellestiriw, regionallıq hám aymaqlararalıq jetkerip beriw shınjırın qáliplestiriw, shegara aldı sawda zonaların rawajlandırıw, transport hám ekonomikalıq koridorlar tarmaǵın keńeytiw, transport, energetika, awıl xojalıǵı hám sanlı ekonomika tarawlarında birgeliktegi joybarlardı alǵa qoyıw kerek.
Birge islesiwdiń ekologiyalıq tárepi – klimat ózgeriwine beyimlesiw, transshegaralıq suw resursları hám biologiyalıq kóp túrlilikti saqlaw, “jasıl” energetika hám kem uglerodlı texnologiyalarǵa ótiw boyınsha birgeliktegi háreketlerge ayrıqsha itibar qaratıw kerek.
Tórtinshiden, gumanitarlıq birge islesiw tiykarǵı baǵdar bolıp qalmaqta. Insan kapitalın rawajlandırıw, bilimlendiriw, ilim hám mádeniy baylanıslardı bekkemlew oraylıq wazıypa esaplanadı. Ulıwma málimleme mákanın jaratıw, bilimlendiriw hám densawlıqtı saqlawdıń sapasın arttırıw, ulıwma sociallıq taraw, sonıń ishinde, turizm hám jaslarǵa baylanıslı qospa baǵdarlamalardı rawajlandırıw úlken áhmiyetke iye.
Besinshiden, Oraylıq Aziya mámleketleriniń sırtqı siyasatta kelisilgen kózqarasların islep shıǵıw áhmiyetli. Tiykarǵı birge islesiwshiler menen pragmatikalıq baylanıslardı jolǵa qoyıwda nátiyjeliligin dálillegen “Oraylıq Aziya plyus” formatların jáne de rawajlandırıw kerek.
Birge islesiwdiń ekologiyalıq tárepi – klimat ózgeriwine beyimlesiw, transshegaralıq suw resursları hám biologiyalıq kóp túrlilikti saqlaw, “jasıl” energetika hám kem uglerodlı texnologiyalarǵa ótiw boyınsha birgeliktegi háreketlerge ayrıqsha itibar qaratıw kerek.
Tórtinshiden, gumanitarlıq birge islesiw tiykarǵı baǵdar bolıp qalmaqta. Insan kapitalın rawajlandırıw, bilimlendiriw, ilim hám mádeniy baylanıslardı bekkemlew oraylıq wazıypa esaplanadı. Ulıwma málimleme mákanın jaratıw, bilimlendiriw hám densawlıqtı saqlawdıń sapasın arttırıw, ulıwma sociallıq taraw, sonıń ishinde, turizm hám jaslarǵa baylanıslı qospa baǵdarlamalardı rawajlandırıw úlken áhmiyetke iye.
Besinshiden, Oraylıq Aziya mámleketleriniń sırtqı siyasatta kelisilgen kózqarasların islep shıǵıw áhmiyetli. Tiykarǵı birge islesiwshiler menen pragmatikalıq baylanıslardı jolǵa qoyıwda nátiyjeliligin dálillegen “Oraylıq Aziya plyus” formatların jáne de rawajlandırıw kerek.
Prezidenttiń juwmaqlawshı sheshimine bola, regionda bolıp atırǵan processler turaqlı hám abadan Jańa Oraylıq Aziyanı qurıw – sanalı hám artqa qaytpaytuǵın tańlaw ekenin kórsetpekte.
Bul jol tek ǵana birgeliktegi háreketlerdi emes, al ulıwma keleshek ushın juwapkershilikti moynımızǵa alıwǵa tayarlıqtı da talap etedi. Házirgi processte biz kúsh hám imkaniyattı birlestiriw, ulıwma wazıypalardı sheshiw arqalı, xalıqaralıq jámiyetshilikke tınısh birge islesiwdiń isenim, jaqsı qońsıshılıq hám óz-ara qollap-quwatlawǵa tiykarlanǵan, waqıt hám turmıs sınaǵınan ótken óz modelimizdi usınbaqtamız. Usı kózqarastan mámleketimiz basshısı Oraylıq Aziyanı regionda jasaytuǵın barlıq millet hám xalıqlar ushın birden-bir tınıshlıq, abadanlıq hám rawajlanıw mákanına aylandırıwǵa xızmet etip atırǵan bul tariyxıy pátti saqlap qalıw áhmiyetli ekenligin ayrıqsha atap ótti.

Muslim Ziyo, ÓzA