Дүньяда жүз берип атырған глобалласыў процесслеринде транспорт-логистика тараўын раўажландырыўдың әҳмийети барған сайын артып бармақта. Жүклерди жеткерип бериў процесинде қолайлы инфраструктураның бар екенлиги жеткерип бериў қәрежетлерин азайтыўға ҳәм сапалы хызметти тәмийинлеўге жәрдем береди.

Бүгинги күнде электрон коммерция базарының раўажланыўы себепли транспорт хызметлерине болған талап сезилерли дәрежеде артып бармақта. 170,84 миллион адамды қамтып алған Түркий мәмлекетлер шөлкеми аймағы үлкен экономикалық имканиятлар ҳәм транспорт потенциалына ийе регион болып есапланады.

Түркий мәмлекетлер шөлкеми шеңбериндеги экономикалық интеграция әллеқашан сезилерли нәтийжелерди берип атырғанын атап өтиў керек: бул мәмлекетлердиң улыўма ЖИӨ көрсеткиши 5,6 триллион доллардан асып, кейинги өсиў ушын үлкен потенциалға ийе. Шөлкемге ағза мәмлекетлер Өзбекстанның сыртқы саўдасында 14,5 процент үлеске ийе болып, 2017-жылдан 2024-жылға шекем инвестициялар көлеми 7,5 миллиард доллардан аслам болған.

Түркий мәмлекетлер шөлкеми шеңберинде транспорт-логистика тараўын раўажландырыў ағза мәмлекетлерге товарлар ҳәм өнимлерди сатыў ушын жаңа базарға шығыў, импорт ҳәм экспортты әпиўайыластырыў және өнимлердиң өзине түсер баҳасын азайтыў, товарларды жеткерип бериў тезлигин арттырыў ҳәм басқа да қәрежетлерди оптималластырыўға хызмет етеди.

Мағлыўмат ушын соны атап өтиў керек, бүгинги күнде дүньяда теңизге шығыў имканияты болмаған 44 мәмлекет болып, олардан 32 си Бирлескен Миллетлер Шөлкеми тәрепинен раўажланып атырған, теңизге шығыў имканияты болмаған мәмлекетлер (16 сы Африкада, 10 сы Азияда, 4 сы Европада ҳәм 2 сы Латын Америкасында жайласқан) сыпатында классификацияланған. Түркий мәмлекетлер шөлкемине ағза мәмлекетлер (Түркиядан тысқары) раўажланып атырған, теңизге шығыў имканияты жоқ мәмлекетлер қатарына киреди.

Түркий мәмлекетлер шөлкеминиң бир қанша ағза мәмлекетлери Каспий теңизи менен шегаралас болса да, Каспий теңизи, тийкарында, океанға шықпайтуғын үлкен көл болғаны себепли олар елеге шекем “теңизге шығыў имканияты жоқ мәмлекетлер” есапланады. Сол себепли Түркий мәмлекетлер шөлкеми шеңберинде транспорт-логистика инфраструктурасын раўажландырыў арқалы экономикалық турақлылықты тәмийинлеўде ағза мәмлекетлердиң барлығы мәпдар болып есапланады. Әсиресе, Өзбекстан ушын шөлкемге ағза мәмлекетлер менен транспорт тараўында өз-ара бирге ислесиўди тәмийинлеў ҳәм транспорт-логистика орайларының интеграциясын және қоспа транспорт-логистика хаблары ҳәм орайларын шөлкемлестириў пайдалы.

Өзбекстан теңизге шығыў имканияты болмаған мәмлекетлер менен толық шегаралас болған дүньяның еки мәмлекетинен бири болғаны ушын “еки есе теңизге шығыў имканияты болмаған” (double landlocked) мәмлекет есапланады. Өзбекстан ең жақын портқа шығыў ушын 3 мың километрге шамалас аралықты басып өтиўи талап етиледи.

Географиялық жайласыўы себепли теңизге шығыў имканияты болмаған мәмлекетлер транспорт-логистика орайлары ҳәм қурғақлық портлары сыяқлы тийкарғы транспорт инфраструктурасы түйинлерин жаратыў ҳәм раўажландырыў айрықша әҳмийетке ийе.

Сол себепли Түркий мәмлекетлер шөлкемине ағза мәмлекетлер ушын транспорт ҳәм логистика тараўындағы бирге ислесиўди раўажландырыў тийкарғы әҳмийетке ийе болып киятырғанын атап өтиў керек. Оған мысал сыпатында “Түрк дүньясының нәзери – 2040” стратегиялық ҳүжжетинде транспорт коридорларын раўажландырыў ҳәм ири логистика инфраструктуралық жойбарларды биргеликте әмелге асырыў айрықша атап өтилгенин келтириў мүмкин.

Түркий мәмлекетлер шөлкеми дүзилгеннен берли транспорт ҳәм логистиканы раўажландырыў мақсетинде шөлкем ҳәр қыйлы жойбарлар: Транскаспий темир жол коридоры, Туўысқан портлар процеси сыяқлы жойбарлар ҳәм Логистика орайлары ҳәм жүк тасыўшылар альянсы шөлкемлестирилди.

“Туўысқан портлар” процеси ағза мәмлекетлердиң портлары ҳәм транспорт-логистика орайлары арасындағы бирге ислесиўди раўажландырыў, онлайн мәлимлеме алмасыў платформасын енгизиў, транспорт коридоры бойлап режелестирилген блок-поездларды биргеликте иске қосыў ҳәм улыўма санлы платформаларды иске қосыў бойынша бирге ислесиў арқалы әмелге асырылады. 2022-жылы Өзбекстанның “Universal Logistics Services”, “Ахтачи” ҳәм “Termez Cargo Center” сыяқлы транспорт-логистика орайлары шөлкем ағзаларының “Туўысқан портлары” процесине қосылған.

Сондай-ақ, шөлкем тәрепинен ағза мәмлекетлерде жүк тасыў ҳәм логистика орайларын раўажландырыўға жәрдемлесиў мақсетинде

2024-жылы шөлкем жанында “Логистика орайлары ҳәм жүк тасыўшылар альянсы” шөлкемлестирилди. Альянс логистика ҳәм жүк тасыў, инженерлик жумыслары ҳәм консалтинг хызметлери менен шуғылланыўшы юридикалық ҳәм физикалық шахсларды өзинде бирлестирген.

Альянстың тийкарғы мақсетлери Түркий мәмлекетлердеги ири логистика орайлары, жүк тасыўшылар, терминаллар, теңиз ҳәм қурғақлық портлары арасында нәтийжели бирге ислесиўди кеңейтиў, инновациялық шешимлерди енгизиў арқалы пүткил регионның транспорт-логистика потенциалын арттырыў болып есапланады.

Шөлкемге ағза мәмлекетлер транспорт-логистика орайларын раўажландырыўда тек ғана шөлкем шеңбериндеги жойбарлар емес, ал халықаралық жойбарларда да белсене қатнасып келмекте.

Атап айтқанда, шөлкемге ағза мәмлекетлердиң барлығы БМШтың Азия ҳәм Тыныш океаны экономикалық ҳәм социаллық комиссиясының (ЭСКАТО) “Қурғақлық портлары” ҳаққындағы ҳүкиметлераралық келисимине қосылған болып, Әзербайжанда 11 бар ҳәм 9 потенциал қурғақлық портлары, Қазақстанда 4, Қырғызстанда 2, Түркияда 2 бар ҳәм 17 потенциал қурғақлық портлары халықаралық қурғақлық портлары дизимине қосылған ҳәм Өзбекстанда қурғақлық портларын раўажландырыў ҳәм халықаралық қурғақлық портлары дизимине қосыў бойынша жедел жумыслар алып барылмақта.

Түркий мәмлекетлер шөлкеми мәмлекетлериниң транспорт ҳәм транзит потенциалынан нәтийжели пайдаланыў түркий мәмлекетлердиң улыўма мәплерине хызмет етеди. Тармақланған ҳәм тутас транспорт системасы себепли Түркий мәмлекетлер шөлкеми Евразия континентиндеги тийкарғы транспорт ҳәм логистика коридорына айланыўы мүмкин.

Бундай шараятта ағза мәмлекетлердиң трансрегионаллық транспорт коридорлары бойлап биргеликтеги транспорт-логистика орайларын раўажландырыў айрықша әҳмийетке ийе.

Шөлкемге ағза барлық мәмлекетлер тәрепинен бул бағдарда келисилген ҳалда алып барылатуғын биргеликтеги ҳәрекетлер ғана бирден-бир, раўажланған ҳәм нәтийжели ислейтуғын транспорт тармағын қәлиплестириў имканиятын береди.

Моҳигул Қосимова, ӨзА