Dúnyada júz berip atırǵan globallasıw processlerinde transport-logistika tarawın rawajlandırıwdıń áhmiyeti barǵan sayın artıp barmaqta. Júklerdi jetkerip beriw procesinde qolaylı infrastrukturanıń bar ekenligi jetkerip beriw qárejetlerin azaytıwǵa hám sapalı xızmetti támiyinlewge járdem beredi.

Búgingi kúnde elektron kommerciya bazarınıń rawajlanıwı sebepli transport xızmetlerine bolǵan talap sezilerli dárejede artıp barmaqta. 170,84 million adamdı qamtıp alǵan Túrkiy mámleketler shólkemi aymaǵı úlken ekonomikalıq imkaniyatlar hám transport potencialına iye region bolıp esaplanadı.
Túrkiy mámleketler shólkemi sheńberindegi ekonomikalıq integraciya álleqashan sezilerli nátiyjelerdi berip atırǵanın atap ótiw kerek: bul mámleketlerdiń ulıwma JIÓ kórsetkishi 5,6 trillion dollardan asıp, keyingi ósiw ushın úlken potencialǵa iye. Shólkemge aǵza mámleketler Ózbekstannıń sırtqı sawdasında 14,5 procent úleske iye bolıp, 2017-jıldan 2024-jılǵa shekem investiciyalar kólemi 7,5 milliard dollardan aslam bolǵan.
Túrkiy mámleketler shólkemi sheńberinde transport-logistika tarawın rawajlandırıw aǵza mámleketlerge tovarlar hám ónimlerdi satıw ushın jańa bazarǵa shıǵıw, import hám eksporttı ápiwayılastırıw jáne ónimlerdiń ózine túser bahasın azaytıw, tovarlardı jetkerip beriw tezligin arttırıw hám basqa da qárejetlerdi optimallastırıwǵa xızmet etedi.
Maǵlıwmat ushın sonı atap ótiw kerek, búgingi kúnde dúnyada teńizge shıǵıw imkaniyatı bolmaǵan 44 mámleket bolıp, olardan 32 si Birlesken Milletler Shólkemi tárepinen rawajlanıp atırǵan, teńizge shıǵıw imkaniyatı bolmaǵan mámleketler (16 sı Afrikada, 10 sı Aziyada, 4 sı Evropada hám 2 sı Latın Amerikasında jaylasqan) sıpatında klassifikaciyalanǵan. Túrkiy mámleketler shólkemine aǵza mámleketler (Túrkiyadan tısqarı) rawajlanıp atırǵan, teńizge shıǵıw imkaniyatı joq mámleketler qatarına kiredi.
Túrkiy mámleketler shólkeminiń bir qansha aǵza mámleketleri Kaspiy teńizi menen shegaralas bolsa da, Kaspiy teńizi, tiykarında, okeanǵa shıqpaytuǵın úlken kól bolǵanı sebepli olar elege shekem “teńizge shıǵıw imkaniyatı joq mámleketler” esaplanadı. Sol sebepli Túrkiy mámleketler shólkemi sheńberinde transport-logistika infrastrukturasın rawajlandırıw arqalı ekonomikalıq turaqlılıqtı támiyinlewde aǵza mámleketlerdiń barlıǵı mápdar bolıp esaplanadı. Ásirese, Ózbekstan ushın shólkemge aǵza mámleketler menen transport tarawında óz-ara birge islesiwdi támiyinlew hám transport-logistika oraylarınıń integraciyasın jáne qospa transport-logistika xabları hám orayların shólkemlestiriw paydalı.
Ózbekstan teńizge shıǵıw imkaniyatı bolmaǵan mámleketler menen tolıq shegaralas bolǵan dúnyanıń eki mámleketinen biri bolǵanı ushın “eki ese teńizge shıǵıw imkaniyatı bolmaǵan” (double landlocked) mámleket esaplanadı. Ózbekstan eń jaqın portqa shıǵıw ushın 3 mıń kilometrge shamalas aralıqtı basıp ótiwi talap etiledi.
Geografiyalıq jaylasıwı sebepli teńizge shıǵıw imkaniyatı bolmaǵan mámleketler transport-logistika orayları hám qurǵaqlıq portları sıyaqlı tiykarǵı transport infrastrukturası túyinlerin jaratıw hám rawajlandırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.
Sol sebepli Túrkiy mámleketler shólkemine aǵza mámleketler ushın transport hám logistika tarawındaǵı birge islesiwdi rawajlandırıw tiykarǵı áhmiyetke iye bolıp kiyatırǵanın atap ótiw kerek. Oǵan mısal sıpatında “Túrk dúnyasınıń názeri – 2040” strategiyalıq hújjetinde transport koridorların rawajlandırıw hám iri logistika infrastrukturalıq joybarlardı birgelikte ámelge asırıw ayrıqsha atap ótilgenin keltiriw múmkin.
Túrkiy mámleketler shólkemi dúzilgennen berli transport hám logistikanı rawajlandırıw maqsetinde shólkem hár qıylı joybarlar: Transkaspiy temir jol koridorı, Tuwısqan portlar procesi sıyaqlı joybarlar hám Logistika orayları hám júk tasıwshılar alyansı shólkemlestirildi.
“Tuwısqan portlar” procesi aǵza mámleketlerdiń portları hám transport-logistika orayları arasındaǵı birge islesiwdi rawajlandırıw, onlayn málimleme almasıw platformasın engiziw, transport koridorı boylap rejelestirilgen blok-poezdlardı birgelikte iske qosıw hám ulıwma sanlı platformalardı iske qosıw boyınsha birge islesiw arqalı ámelge asırıladı. 2022-jılı Ózbekstannıń “Universal Logistics Services”, “Axtachi” hám “Termez Cargo Center” sıyaqlı transport-logistika orayları shólkem aǵzalarınıń “Tuwısqan portları” procesine qosılǵan.
Sonday-aq, shólkem tárepinen aǵza mámleketlerde júk tasıw hám logistika orayların rawajlandırıwǵa járdemlesiw maqsetinde
2024-jılı shólkem janında “Logistika orayları hám júk tasıwshılar alyansı” shólkemlestirildi. Alyans logistika hám júk tasıw, injenerlik jumısları hám konsalting xızmetleri menen shuǵıllanıwshı yuridikalıq hám fizikalıq shaxslardı ózinde birlestirgen.
Alyanstıń tiykarǵı maqsetleri Túrkiy mámleketlerdegi iri logistika orayları, júk tasıwshılar, terminallar, teńiz hám qurǵaqlıq portları arasında nátiyjeli birge islesiwdi keńeytiw, innovaciyalıq sheshimlerdi engiziw arqalı pútkil regionnıń transport-logistika potencialın arttırıw bolıp esaplanadı.
Shólkemge aǵza mámleketler transport-logistika orayların rawajlandırıwda tek ǵana shólkem sheńberindegi joybarlar emes, al xalıqaralıq joybarlarda da belsene qatnasıp kelmekte.
Atap aytqanda, shólkemge aǵza mámleketlerdiń barlıǵı BMShtıń Aziya hám Tınısh okeanı ekonomikalıq hám sociallıq komissiyasınıń (ESKATO) “Qurǵaqlıq portları” haqqındaǵı húkimetleraralıq kelisimine qosılǵan bolıp, Ázerbayjanda 11 bar hám 9 potencial qurǵaqlıq portları, Qazaqstanda 4, Qırǵızstanda 2, Túrkiyada 2 bar hám 17 potencial qurǵaqlıq portları xalıqaralıq qurǵaqlıq portları dizimine qosılǵan hám Ózbekstanda qurǵaqlıq portların rawajlandırıw hám xalıqaralıq qurǵaqlıq portları dizimine qosıw boyınsha jedel jumıslar alıp barılmaqta.
Túrkiy mámleketler shólkemi mámleketleriniń transport hám tranzit potencialınan nátiyjeli paydalanıw túrkiy mámleketlerdiń ulıwma máplerine xızmet etedi. Tarmaqlanǵan hám tutas transport sisteması sebepli Túrkiy mámleketler shólkemi Evraziya kontinentindegi tiykarǵı transport hám logistika koridorına aylanıwı múmkin.
Bunday sharayatta aǵza mámleketlerdiń transregionallıq transport koridorları boylap birgeliktegi transport-logistika orayların rawajlandırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.
Shólkemge aǵza barlıq mámleketler tárepinen bul baǵdarda kelisilgen halda alıp barılatuǵın birgeliktegi háreketler ǵana birden-bir, rawajlanǵan hám nátiyjeli isleytuǵın transport tarmaǵın qáliplestiriw imkaniyatın beredi.

Mohigul Qosimova, ÓzA