Ózbekstan  Respublikası  Joqarı  bilimlendiriw,  ilim  hám  innovaciyalar  ministrliginiń 2024-jıl  27-dekabrdegi  qararı  menen  Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı qánigeliginiń 90 jıllıǵına baǵıshlanıp Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik  universitetinde 2025-jıl  28-noyabr  kúni  «Házirgi qaraqalpaq  filologiyasınıń  áhmiyetli  máseleleri» atamasında xalıqaralıq ilimiy-teoriyalıq konferenciya ótkeriliwi belgilengen. Biz universitettiń Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakultetiniń dekanı, filologiya ilimleriniń doktorı, professor Qonaqbay Turdıbaev penen sáwbetlesip, konferenciya aldınan alıp barılıp atırǵan tayarlıq jumısları, ótkeriliw tártibi hám baǵdarlaması haqqında pikirleri menen bólisken edik.

– Qaraqalpaq tiliniń til bolıp qáliplesiwi uzaq ótmishke barıp taqaladı. «Sonsha qatal súrginlerde joǵalmay, bul kúnlerge jetkenińe qayılman», dep ullı shayır I.Yusupov aytqanınday, ana tilimizdiń sonsha beleslerden asıp, bul kúnlerge jetip keliwi de óz-ózinen bolǵan emes. Onı sap, taza halında saqlaw hám keleshek áwladqa miyras etip qaldırıw hár birimizdiń minnetli wazıypamız esaplanadı. Bul til arqalı ádebiyat rawajlandı, tariyx jazıldı, qashadan-qansha ilimiy miynetler islendi, eń tiykarǵısı bizdi aydın keleshekke jeteleytuǵın ana tilimizde jańlaǵan Ana háyyiwi qálbimizdiń  tórinde  ómirlik azıq bolıp mórlenip qalmaqta.

Bıyıl Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı  qánigeliginiń shólkemlestirlgenine 90 jıl tolmaqta. Tariyx ushın bul jıllar qısqa waqıttay bolıwı múmkin, biraq usı jıllar  ishinde  fakultet  tárepinen islengen  jumıslar,  ilimiy  ashılıwlar,  qaraqalpaq  filologiyasınıń  rawajlanıwına  negiz  bolǵan fundamental  miynetler  jaratıldı.  Bunda  usı  ullı  orayda  islegen hár  bir  professor- oqıtıwshınıń miyneti  salmaqlı.  Qaraqalpaq  tili hám ádebiyatı  ilim  bolıp  qálipleskenli 280 nen aslam ilimiy dissertaciyalar  qorǵalǵan  bolsa,  sonnan  60  qa  jaqın  ilim   doktorları, 220  dan  aslam  ilim  kandidatları hám  filologiya  ilimleri  boyınsha filosofiya  doktorları  jetilisip shıqtı.

Qaraqalpaq  filologiyası  –  xalıqtıń  ruwxıy baylıǵın,  tili  hám ádebiyatınıń ásirler dawamında  qáliplesip,  rawajlanǵan  bay miyrasın  ilimiy  tiykarda  úyrenetuǵın áhmiyetli  baǵdar.  Hár  bir  xalıqtıń  má-deniy  rawajlanıwında  óziniń  milliy filologiyası  ayrıqsha  orın  tutadı. Usı mániste, fakultet tek ǵana til bilimi hám ádebiyattanıw tarawında maman kadrlar tayarlaytuǵın dárgay emes,  al  qaraqalpaq  xalqınıń  oy-pikiri, ruwxıy dúnyası hám ádebiy miyrasın  izertlew  orayı  bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq  til  bilimi  qánigeleri  hám ádebiyatshılarınıń  da dáslepki  saǵası  qaraqalpaq  filologiyası  fakultetinen  baslanǵanlıǵın  tariyx  tastıyıqlaydı.  Hár qıylı dáwirlerde fakultettiń atı ózgerip  turǵan  bolsa  da,  qaraqalpaq ádebiyatshıları hám til bilimi qánigelerin  maman  kadr  sıpatında jetistirip  shıǵarıwday  ullı  maqset jolında fakultet jámááti bárqulla awızbirshilik penen keleshekke qádem taslap bardı.

Qaraqalpaq  filologiyasınıń túrli  baǵdarlarınıń  rawajlanıwına  salmaqlı  úles  qosqan  belgili  ilimpazlar  N.Dáwqaraev, M.Nurmuxamedov,  S.Axmetov, N.Baskakov,  D.Nasırov,  X.Hámidov hám  t.b.  tiykar  salǵan  qaraqalpaq filologları  mektebi  jıllar ótken  sayın  qatarın  tolıqtırıp, rawajlanıp  bardı.  Fakultet  esigi  ilimge  qushtar,  ozıq  oylı,  erkin pikirlewshi  jaslar  ushın  bárqulla ashıq  boldı.  Dáwiriniń  kórnekli jazıwshı  hám  shayırları  usı  esikten  dáslepki  qádemin  taslap,  óz dóretiwshiliginiń  shıńına  jetisti.  Máselen,  xalqımızdıń  súyikli perzenti  –  Ózbekstan  Qaharmanı Ibrayım  Yusupov  biz  bilim  alıp atırǵan  auditoriyalarda  oqıǵan,  óz dóretiwshiliginiń  dáslepki  jolların usı jerde baslaǵan. Bul haqqında  fakultetimizge  kelip, ádebiy  keshelerde  studentler  menen ushırasıwlarında  sóz  etken  edi. Sonday-aq, ádebiyat  boyınsha  jaslarǵa óz másláhátlerin bergenligi qanday tákirarlanbas estelikler…

Ótken  jıllar  xronologiyasına názer  salsaq,  fakultet  quramında ózbek,  qazaq,  túrkmen  filologiyası tálim  baǵdarları  boyınsha  bakalavrlar  tayarlaytuǵın  kafedralardıń  da  jumıs  alıp  barǵanlıǵınıń gúwası bolamız. Bul «keys» fakultet tariyxında mádeniyatı, tili, ádebiyatı,  úrp-ádetleri  óz  ara  jaqın bolǵan  túrkiy  xalıqlardıń  doslıq, tuwısqanlıq  qatnasıqları  ele  de bekkem  bolǵanlıǵınan  derek  beredi. Demek, fakultet tek ǵana bilim, ilim  oshaǵı  bolıp  qoymastan, al milletleraralıq  doslıq  gúlshanına  aylanǵanlıǵın  maqtanısh   etsek boladı.

Qaraqalpaq  filologiyasınıń 90  jıllıǵı  múnásibeti  menen shólkemlestirilgen  ilajlar  menen  xalıqaralıq  konferenciyanıń qaraqalpaq  tiline  mámleketlik  til  biyligi berilgeniniń 36 jıllıǵı múnásibeti  menen  ótkerilip  atırǵan  bayram  ilajlarına  ulasıp  ke-tiwinde de úlken máni bar dep esaplayman. Qaraqalpaq  tili  hám ádebiyatı qánigeligi  tariyxı  –  bul  óz-ózinen payda  bolǵan  waqıya  emes.  Ol xalqımızdıń  ásirler  dawamında sózge,  ilimge  hám  haqıyqatqa  bolǵan  muhabbatınan,  aǵartıwshılıq jolındaǵı  sheksiz  umtılısınan  jaralǵan.  Fakultette  ótken  altın  dáwir studentlik  jıllardıń quwanıshları  hám  mashaqatlı  asırımları  hesh  qashan  umıtılmaydı. Bul  jerde  bilimlendiriw  –  aǵartıwshılıq  penen  birge  hár  bir  jas dos arttırıw ónerin de iyeleydi.

Usı  jıldıń  noyabr ayınıń 28 shi sánesinde  universitette  «Házirgi qaraqalpaq  filologiyasınıń  áhmiyetli  máseleleri  (qaraqalpaq tili  hám ádebiyatı  qánigeliginiń 90  jıllıǵına  arnaladı)»  atamasındaǵı  xalıqaralıq  ilimiy-teoriyalıq  konferenciyanıń  ótkeriliwi  belgilengen.  Onda  Túrkiya, Ázerbayjan, qońsı Qazaqstan, Qırǵızstan, Túrkmenstan, Tájikstan hám basqa da mámleketlerden ilimpazlar  qatnasıwı kútilmekte.   Jergilikli  ilimpazlar sırt elden kelgen miymanlar menen birgelikte búgingi kúnniń aktual máselelerin ortaǵa  taslap,  ilimiy  mashqalalarǵa  sheshimler  tabadı.  Ilimiy báseki  hám  ideyalar  substanciyasına  aylanajaq  xalıqaralıq  ilaj sheńberinde  dóretiwshilik  bulaǵı kózlerin  ashıwǵa  xızmet  etetuǵın tańlawlar,  ájayıp  kórgizbeler  hám muzıkalıq baǵdarlamalardıń ótiwi  názerde tutılǵan. Atap aytqanda konferenciya barısında «Ilham hám sóz qúdireti» tańlawınınıń «Eń jaqsı poeziyalıq dóretpe», «Eń jaqsı esse», «Eń jaqsı maqala», «Eń jaqsı videorolik», «Eń jaqsı súwretlew óneri» nominaciyaları boyınsha anıqlanǵan jeńimpazlar múnásip sıylıqlanadı.  Sonday-aq, konferenciya aldınan «Bilim»  baspasınan «Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı qánigeligine 90 jıl» atamasında kitap baspadan shıǵarıldı. Bul  kitap  tek  ǵana  bir  fakultettiń  tariyxı  haqqında emes,  al  pútkil  bir  xalıqtıń  ruwxıy  rawajlanıw  jolı haqqındaǵı  xronologiyalıq  hám  ruwxıy  estelikti  ózinde jámlegen.  Onda  fakultettiń  qalay  dúzilgeni,  qáliplesiw basqıshları hám rawajlanıwı  arxiv materialları,  tariyxıy derekler  hám  basqa  qoljazba  maǵlıwmatlar  tiykarında  sóz etiledi.

Usı  pursattan  paydalanıp,  ilim zıyalıları, student-jaslar hám qat-nasıw  niyetinde  bolǵan  bársheni ámeliyat  hám  teoriyanıń  úylesimliginde   ótkeriletuǵın  konferenciyada belsendilik kórsetiwge shaqırıp qalamız.

                                                                       Jazıp alǵan: G.Turdıshova,

Qaraqalpaqstan xabar agentligi