Халық ўәкиллери коллегиясы суды институты әдилликти тәмийинлеўде халықтың қатнасыў формасы болып, жынаят процесиниң демократиялық функцияларын күшейтиў мақсетин гөзлейди. Бул институт мәмлекетлик ҳәкимияттың бөлиниўин, жәриялылығын ҳәм тартысыў принциплерин сәўлелендирип, дүньяның көплеген мәмлекетлериниң ҳуқықый системаларында нызамшылық пенен беккемленген.

Өзбекстанда присяжлы суд халықтың суд системасына исенимин арттырыўда перспективалы механизм сыпатында қаралады. 2025-жыл 26-декабрьдеги Өзбекстан Президентиниң Мүрәжатында суд системасын модернизациялаў ҳәм халықтың қатнасыўын тәмийинлейтуғын институтлар арқалы нызамшылық ҳәм әдиллик принциплерин беккемлеў зәрүрлиги, соның ишинде, жынаят процесслеринде халық ўәкиллери коллегиясы судын басқышпа-басқыш енгизиў айрықша атап өтилген.

Халық ўәкиллери коллегиясы суды – бул жынаят ислери бойынша фактлерди шешиўши судьялар (присяжлылар) дан ибарат суд органы болып, профессионал судья процессти басқарады ҳәм ҳуқықый мәселелерди шешеди.

Институт ҳуқықый таллаў ҳәм жәмийетлик пикирди бирлестириўи менен характерленеди, бул болса дәлиллерди баҳалаўда социаллық әдилликти есапқа алыў имканиятын береди.

Дәстүрий түсиникке муўапық, халықтың әдилликти тәмийинлеўде қатнасыўы жынаят процесиниң демократиялық принциплерин әмелге асырыў формаларынан бири есапланады. Англо-саксон ҳуқық дәстүринде халық ўәкиллери коллегиясы суды институты шахсты мәмлекет ҳәкимиятының исенимсизлигинен қорғаў қуралы сыпатында раўажланған.

Ҳәзирги ўақытта Өзбекстанда халық ўәкиллери коллегиясы судты енгизиў бойынша нызамшылық базасы үстинде жумыс даўам етпекте. Жынаят-процессуал нызамшылықта тийисли нормалар еле толық әмелге асырылмаған болса да, мәмлекетлик сиясат оларды жақын жылларда жынаят процесслерине интеграциялаўға қаратылған.

Ҳуқықый мәмлекетте халық ўәкиллериниң қатнасыўын конституциялық принциплер тийкарында тәмийинлеў зәрүр, соның ишинде әдил судқа ҳуқық, сондай-ақ, жынаят-процессуал кодекс арқалы халық ўәкиллери коллегиясын қәлиплестириў тәртиби, талабанларға қойылатуғын талаплар ҳәм олардың ғәрезсизлигин кепиллейтуғын процессуал механизмлер белгилениўи керек.

Америка Қурама Штатларында халық ўәкиллери коллегиясы суды жынаят ҳәм және де пуқаралық суд процесинде тийкарғы елемент есапланады. Ол trial by jury принципине тийкарланған болып, АҚШ Конституциясында қорғалады ҳәм демократия және пуқараларды ҳуқықый қорғаўдың тийкарғы бағдарларынан бири болып есапланады.

Испанияда халық ўәкиллери коллегиясы суды жынаят процесиниң бир бөлеги сыпатында жумыс алып барады ҳәм арнаўлы нызам менен тәртипке салынады. Присяжлылар белгили бир критерияларға (пуқаралық, саўатлылық, судланбағанлық ҳәм басқалар) муўапық болыўы шәрт ҳәм олардың қарары айыпкерликти анықлаўда үлкен әҳмийетке ийе.

Қазақстанда халық ўәкиллери коллегиясы судын енгизиў тәжирийбеси континентал қатнасты көрсетеди, соның менен бирге аралас коллегия өзгешеликлерине ийе. Таллаўлар соны көрсетеди, бул институт тартысыў, ашық-айдынлық ҳәм адамгершилик принциплерин әмелге асырыўға, сондай-ақ, жәмийетте ҳуқықый мәдениятты арттырыўға хызмет етеди.

Халық ўәкиллери коллегиясы судын енгизиў бир қатар машқалалар менен байланыслы:

халық ўәкиллери базасын объектив ҳәм репрезентатив формада шөлкемлестириў;

процессте қатнасыўшы пуқаралардың ҳуқықый саўатлылығын тәмийинлеў;

халық ўәкиллериниң ўәкилликлери ҳәм нызамшылық нормаларын анық тәртипке салыў ушын жынаят-процессуал нызамшылықты муўапықластырыў.

Институтты раўажландырыў перспективалары халықаралық тәжирийбени интеграциялаў ҳәм пуқаралық жәмийетиниң әдилликти тәмийинлеўдеги ролин арттырыўда көринеди.

Халық ўәкиллери коллегиясы суды институты жынаят ҳуқықында демократиялық принциплерди әмелге асырыўдың тийкарғы механизмлеринен бири болып есапланады. Өзбекстан ушын оны енгизиў нызам үстинлигин беккемлеў, жәмийетлик қадағалаўды күшейтиў ҳәм суд системасына исенимди арттырыў имканиятын береди. Салыстырмалы ҳуқықый таллаў атап өтиўинше, сырт ел халық ўәкиллери коллегиясы суды модельлери (АҚШ, Испания, Қазақстан) жергиликли ҳуқықый дәстүрлерди есапқа алған ҳалда Өзбекстанда халықтың әдилликке қатнасыўын нәтийжели шөлкемлестириў ушын баҳалы дерек болыўы мүмкин.

Р. Мерзаев,

Әдил судлаў академиясының тыңлаўшысы

ӨзА