Xalıq wákilleri kollegiyası sudı institutı ádillikti támiyinlewde xalıqtıń qatnasıw forması bolıp, jınayat procesiniń demokratiyalıq funkciyaların kúsheytiw maqsetin gózleydi. Bul institut mámleketlik hákimiyattıń bóliniwin, járiyalılıǵın hám tartısıw principlerin sáwlelendirip, dúnyanıń kóplegen mámleketleriniń huqıqıy sistemalarında nızamshılıq penen bekkemlengen.
Ózbekstanda prisyajlı sud xalıqtıń sud sistemasına isenimin arttırıwda perspektivalı mexanizm sıpatında qaraladı. 2025-jıl 26-dekabrdegi Ózbekstan Prezidentiniń Múrájatında sud sistemasın modernizaciyalaw hám xalıqtıń qatnasıwın támiyinleytuǵın institutlar arqalı nızamshılıq hám ádillik principlerin bekkemlew zárúrligi, sonıń ishinde, jınayat processlerinde xalıq wákilleri kollegiyası sudın basqıshpa-basqısh engiziw ayrıqsha atap ótilgen.
Xalıq wákilleri kollegiyası sudı – bul jınayat isleri boyınsha faktlerdi sheshiwshi sudyalar (prisyajlılar) dan ibarat sud organı bolıp, professional sudya processti basqaradı hám huqıqıy máselelerdi sheshedi.
Institut huqıqıy tallaw hám jámiyetlik pikirdi birlestiriwi menen xarakterlenedi, bul bolsa dálillerdi bahalawda sociallıq ádillikti esapqa alıw imkaniyatın beredi.
Dástúriy túsinikke muwapıq, xalıqtıń ádillikti támiyinlewde qatnasıwı jınayat procesiniń demokratiyalıq principlerin ámelge asırıw formalarınan biri esaplanadı. Anglo-sakson huqıq dástúrinde xalıq wákilleri kollegiyası sudı institutı shaxstı mámleket hákimiyatınıń isenimsizliginen qorǵaw quralı sıpatında rawajlanǵan.
Házirgi waqıtta Ózbekstanda xalıq wákilleri kollegiyası sudtı engiziw boyınsha nızamshılıq bazası ústinde jumıs dawam etpekte. Jınayat-processual nızamshılıqta tiyisli normalar ele tolıq ámelge asırılmaǵan bolsa da, mámleketlik siyasat olardı jaqın jıllarda jınayat processlerine integraciyalawǵa qaratılǵan.
Huqıqıy mámlekette xalıq wákilleriniń qatnasıwın konstituciyalıq principler tiykarında támiyinlew zárúr, sonıń ishinde ádil sudqa huqıq, sonday-aq, jınayat-processual kodeks arqalı xalıq wákilleri kollegiyasın qáliplestiriw tártibi, talabanlarǵa qoyılatuǵın talaplar hám olardıń ǵárezsizligin kepilleytuǵın processual mexanizmler belgileniwi kerek.
Amerika Qurama Shtatlarında xalıq wákilleri kollegiyası sudı jınayat hám jáne de puqaralıq sud procesinde tiykarǵı element esaplanadı. Ol trial by jury principine tiykarlanǵan bolıp, AQSh Konstituciyasında qorǵaladı hám demokratiya jáne puqaralardı huqıqıy qorǵawdıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı.
Ispaniyada xalıq wákilleri kollegiyası sudı jınayat procesiniń bir bólegi sıpatında jumıs alıp baradı hám arnawlı nızam menen tártipke salınadı. Prisyajlılar belgili bir kriteriyalarǵa (puqaralıq, sawatlılıq, sudlanbaǵanlıq hám basqalar) muwapıq bolıwı shárt hám olardıń qararı ayıpkerlikti anıqlawda úlken áhmiyetke iye.
Qazaqstanda xalıq wákilleri kollegiyası sudın engiziw tájiriybesi kontinental qatnastı kórsetedi, sonıń menen birge aralas kollegiya ózgesheliklerine iye. Tallawlar sonı kórsetedi, bul institut tartısıw, ashıq-aydınlıq hám adamgershilik principlerin ámelge asırıwǵa, sonday-aq, jámiyette huqıqıy mádeniyattı arttırıwǵa xızmet etedi.
Xalıq wákilleri kollegiyası sudın engiziw bir qatar mashqalalar menen baylanıslı:
xalıq wákilleri bazasın obektiv hám reprezentativ formada shólkemlestiriw;
processte qatnasıwshı puqaralardıń huqıqıy sawatlılıǵın támiyinlew;
xalıq wákilleriniń wákillikleri hám nızamshılıq normaların anıq tártipke salıw ushın jınayat-processual nızamshılıqtı muwapıqlastırıw.
Instituttı rawajlandırıw perspektivaları xalıqaralıq tájiriybeni integraciyalaw hám puqaralıq jámiyetiniń ádillikti támiyinlewdegi rolin arttırıwda kórinedi.
Xalıq wákilleri kollegiyası sudı institutı jınayat huqıqında demokratiyalıq principlerdi ámelge asırıwdıń tiykarǵı mexanizmlerinen biri bolıp esaplanadı. Ózbekstan ushın onı engiziw nızam ústinligin bekkemlew, jámiyetlik qadaǵalawdı kúsheytiw hám sud sistemasına isenimdi arttırıw imkaniyatın beredi. Salıstırmalı huqıqıy tallaw atap ótiwinshe, sırt el xalıq wákilleri kollegiyası sudı modelleri (AQSh, Ispaniya, Qazaqstan) jergilikli huqıqıy dástúrlerdi esapqa alǵan halda Ózbekstanda xalıqtıń ádillikke qatnasıwın nátiyjeli shólkemlestiriw ushın bahalı derek bolıwı múmkin.

R. Merzaev,
Ádil sudlaw akademiyasınıń tıńlawshısı
ÓzA