Өзбекстан Республикасы Президенти жанындағы Стратегиялық ҳәм регионлараралық изертлеўлер институты (СРИИ) Пакистан Регионаллық изертлеўлер институты менен биргеликте Өзбекстанның Пакистандағы елшиханасы жәрдеминде “Өзбекстан – Пакистан: өзгерип атырған дүньяда стратегиялық шериклик, өз-ара байланыслылық ҳәм турақлы раўажланыў” атамасында онлайн экспертлер конференциясын шөлкемлестирди.

Әнжуманда еки мәмлекеттиң дипломатиялық ўәкилханаларының басшылары, Өзбекстан ҳәм Пакистанның жетекши таллаў ҳәм билимлендириў орайларының басшылары ҳәм экспертлери, бизнес ҳәм дипломатиялық миссиялардың ўәкиллери қатнасты.

Илаж даўамында Өзбекстан ҳәм Пакистан арасындағы бирге ислесиўдиң тийкарғы бағдарлары, соның ишинде, сиясий сөйлесиў ҳәм регионаллық қәўипсизлик мәселелери, саўда-экономикалық ҳәм кооперациялық байланысларды раўажландырыў, билимлендириў, кадрлар таярлаў, санластырыў ҳәм жаңа технологиялар тараўларындағы бирге ислесиў мәселелери ҳәр тәреплеме додаланды.

Экспертлер Өзбекстан ҳәм Пакистан арасындағы қатнасықлар сапа жағынан жаңа басқышқа көтерилип, стратегиялық шериклик түрине өткенин атап өтти. Бул көп жағынан еки мәмлекет басшыларының шешиўши роли ҳәм сиясий ерк-ықрары себепли әмелге асырылды. Өзбекстан ҳәм Пакистан жетекшилери арасындағы жоқары дәрежедеги исеним ҳәм конструктивлик сөйлесиў, қәўипсизлик, экономика ҳәм регионаллық раўажланыў тараўларындағы узақ мүддетли мәплердиң уқсаслығы ҳәр тәреплеме әмелий бирге ислесиўди және де тереңлестириў ушын беккем тийкар жаратпақта.

Илажды ашып берип, СРИИ директоры Элдор Арипов, Өзбекстан – Пакистан қатнасықлары сапа жағынан жаңа институционаллық дәрежеге көтерилгенин атап өтти. Оның сөзлерине бола, Стратегиялық шериклик кеңесиниң шөлкемлестирилиўи өз-ара бирге ислесиўдиң системалы ҳәм узақ мүддетли моделине өтиўдиң айқын тастыйығы болды. Бул қатнас орайлық ҳәм Қубла Азияның жақынласыўы ўақтыншалық баслама емес, ал улыўма стратегиялық мәплерден келип шығатуғын объектив зәрүрлик екенлиги ҳаққындағы улыўмалық түсиникти сәўлелендиреди.

СРИИ директоры саўда-экономикалық бирге ислесиўдиң динамикасы еки тәреплеме байланыслардың өсип баратырған потенциалын тастыйықлап атырғанын атап өтти: соңғы жыллары Өзбекстан ҳәм Пакистан арасындағы товар алмасыў көлеми 12 есеге артты, бирге ислесиўшилердиң орта мүддетли мақсети болса бул көрсеткишти 2 миллиард долларға жеткериў болып табылады.

СРИИ директоры келешектеги тийкарғы бағдарлар ҳаққында айтып, әпиўайы саўдадан жоқары қосымша қунға ийе биргеликтеги шынжырларды қәлиплестириўге өтиў, сондай-ақ, мәлимлеме технологиялары, билимлендириў ҳәм кадрлар таярлаў тараўларында бирге ислесиўди күшейтиў әҳмийетли екенлигин атап өтти.

Элдор Арипов Трансаўған коридорының стратегиялық әҳмийетине айрықша тоқтап өтип, гәп тек ғана транспорт коридоры ҳаққында емес, ал жеткерип бериў мүддетлерин түп-тийкарынан қысқартыў ҳәм регионды Евразия байланыслылығының тийкарғы түйинине айландырыўға уқыплы болған геоэкономикалық жойбар ҳаққында барып атырғанын айрықша атап өтти.

Исламабад регионаллық изертлеўлер институтының президенти Жавҳар Салим конференция қатнасыўшыларына мүрәжат етип, “еки мәмлекет басшылары арасындағы исеним ҳәм конструктивлик сөйлесиў әмелий басламалар ушын беккем тийкар жарататуғынын” атап өтти. Оның сөзлерине бола, Өзбекстан ҳәм Пакистан арасындағы қатнасықлар бирге ислесиўдиң экономика, саўда, энергетика, билимлендириў ҳәм мәденият сыяқлы тийкарғы тараўларды қамтып алады. “Биз биргеликтеги билимлендириў бағдарламалары ҳәм технологиялық алмасыўды кеңейтиўде үлкен потенциал бар екенин көрмектемиз,” деп қосымша етти ол. Бул регион ушын стратегиялық әҳмийетли басқыш болып, базарларға кириўди кеңейтиў ҳәм экономикалық турақлылықты беккемлеўге хызмет етеди,” – деп қосымша етти эксперт.

Өз гезегинде, Пакистанның бурынғы қаржы министри ҳәм Инвестициялар бойынша кеңестиң баслығы Хорун Рашид институционаллық шешимлер ҳәм жеке меншик сектордың қатнасыўының әҳмийетин айрықша атап өтти. Ол: “Саўда тек ғана ҳақыйқый инвестициялар ҳәм нәтийжели экономикалық механизмлер бар болғанда ғана турақлы болады,” деген пикирди билдирди.

Экономист бизнести қоллап-қуўатлаў мақсетинде базарға бағдарланған финанслық структуралар ҳәм биргеликтеги инвестиция платформаларын шөлкемлестириўди усыныс етти. Х.Рашид: “Жеке меншик сектордың қаржыландырыўдан пайдаланыў имканиятына ийе болыўы жүдә әҳмийетли, себеби бул интеграцияның нәтийжелилигин арттырады,” деп атап өтти. Ол сондай-ақ, қурғақлық портларын ҳәм логистика хабларын өз ишине алған биргеликтеги транспорт инфраструктурасын раўажландырыў зәрүр екенлигин атап өтип, тек ғана келисилген көзқараслар қәрежетлерди қысқартыў ҳәм бирге ислесиўди экономикалық жақтан нәтийжели етиўи мүмкин екенлигин билдирди.

Исламабадтағы Миллий қорғаныў университетиниң оқытыўшысы, генерал-майор Муҳаммад Самрез Салик еки мәмлекеттиң жоқары геоэкономикалық потенциалын атап өтти. “Егер ҳәр бир мәмлекеттиң күшли тәреплери тартылса, Пакистан ҳәм Өзбекстан регион экономикалық интеграциясының ядросына айланыўы мүмкин,” – деп атап өтти ол.

Генерал, сондай-ақ, транспорт коридорларының стратегиялық әҳмийетин атап өтти: “Транс-Аўған темир жолы Өзбекстаннан Пакистан портларына жүк жолын 35 күннен 3-5 күнге шекем қысқартыўға уқыплы. Бул тиккелей экономикалық абзаллық болып, оны қолдан жибермеў керек.”

Эксперт: “Биз еле пайдаланылмаған үлкен саўда потенциалын көрмектемиз. Биргеликтеги жойбарлар ҳәм логистика тармақлары арқалы интеграция регионның экономикалық ландшафтын өзгертиўге уқыплы,” – деп атап өтти.

Пакистан Сыртқы ислер министрлиги Исламабад стратегиялық изертлеўлер институты жанындағы Аўғанстан, Жақын Шығыс ҳәм Африка мәмлекетлерин үйрениў орайының директоры Амина Хан турақлы бирге ислесиўдиң тийкары сыпатында инсан капиталына инвестиция киргизиўдиң айрықша әҳмийетин атап өтти. “Инфраструктура мәмлекетлерди байланыстырады, бирақ әйне адамлар – билимлендириў, көнликпелер ҳәм технологиялар арқалы – бирге ислесиўдиң турақлылығын тәмийинлейди,” – деди ол.

Эксперт Өзбекстанның билимлендириў реформалары ҳәм санлы трансформациядағы жетискенликлерин, сондай-ақ, Пакистанның инглис тилиндеги жоқары билимлендириў, медицина ҳәм илимий-изертлеў бирге ислесиўиндеги потенциалын атап өтти. “Билимлендириў ҳәм технологиялар тараўындағы бирге ислесиў – қәўипи төмен ҳәм нәтийжеси жоқары жол болып, еки тәреплеме байланысларды беккемлеў ҳәм регионаллық интеграцияны раўажландырыўға хызмет етеди,” – деп атап өтти ол.

Еки тәреплеме дәрежеде Амина Хан Пакистан-Өзбекстан инсан капиталы ҳәм технологиялар бойынша сөйлесиўин шөлкемлестириўди усыныс етти. Бул сөйлесиў техникалық ҳәм кәсип-өнер билимлендириўин раўажландырыўға қаратылған. Оның атап өтиўинше, “биргеликтеги изертлеўлер еки тәреплеме ҳәм регионаллық машқалаларды шешиўге жәрдем береди, сондай-ақ, усы ўақытқа шекем жетиспей атырған жергиликли тийкарланған шешимлерди жаратады.”

Амина Хан, сондай-ақ, Аўғанстан менен үш тәреплеме бирге ислесиўди раўажландырыў усынысын алға қойды. Бул усыныс, бәринен бурын, Орайлық ҳәм Қубла Азия арасындағы өз-ара байланыслылыққа жәрдемлесетуғын ҳәр қыйлы басламаларды кеңейтиў мақсетин гөзлейди. Ол мысал сыпатында “Термиз халықаралық саўда орайы” еркин саўда аймағын келтирди. Оның атап өтиўинше, “бул әпиўайы шегара пункти емес, ал толық экономикалық система. Ол инсанлар арасындағы байланыс, билимлендириў, медициналық хызметлер, саўда ҳәм регионаллық транзит ушын бир пүтин экосистема ўазыйпасын атқарады.”

ЖЭДУ жанындағы Перспективалы халықаралық изертлеўлер институтының жетекши илимий хызметкери Азиза Муҳаммедованың қосымша етиўинше, “турақлы қәўипсизликсиз раўажланыў ҳәм интеграцияның үлкен режелерин әмелге асырып болмайды. Терроризмге қарсы биргеликте гүресиў, разведка мағлыўматларын алмасыў ҳәм қорғаныў тараўындағы бирге ислесиўге енди экономикалық өсиў ҳәм регионаллық интеграцияның зәрүр шәрти сыпатында қаралмақта. Транспорт ҳәм саўда жойбарлары, соның ишинде, Өзбекстан-Аўғанстан-Пакистан темир жолы экономикалық хошаметлер жаратады ҳәм турақсызлықты азайтады.”

Өзбекстан Республикасы Транспорт министрлиги жанындағы Транспорт ҳәм логистика изертлеўлери орайының бас қәнигеси Шоҳжаҳон Шихназаров, транспорт ҳәм логистика тараўындағы кооперацияның әмелий әҳмийетине тоқтап өтип, бул бирге ислесиў анық нәтийжелер берип атырғанын атап өтти. Оның атап өтиўинше: “2025-жылдың ақырына шекем Пакистан портлары арқалы жүк тасыў көлеми 450 мың тоннаға жетип, өткен жылға салыстырғанда 37 процентке артты. Бул жеткерип бериў мүддетлерин қысқартады ҳәм логистика қәрежетлерин азайтады. Соның менен бирге, бағдарлардың турақлы ҳәм нәтийжели жумыс алып барыўы халықаралық бирге ислесиўди беккемлеў, биргеликтеги форумлар өткериў ҳәм тәжирийбе жойбарларын әмелге асырыўды талап етеди. Әсиресе, Беларусь-Россия-Қазақстан-Өзбекстан-Аўғанстан-Пакистан мультимодал коридорын раўажландырыў, сондай-ақ, Аўғанстан арқалы жаңа темир жол линияларын қурыў үлкен әҳмийетке ийе.”

Жуўмақлап айтқанда, Өзбекстан-Пакистан стратегиялық шериклигин раўажландырыў санаат кооперациясы, технологиялар, билимлендириў, биргеликтеги өндирис шынжырлары ҳәм турақлы раўажланыў бойынша келисилген көзқарасларға тийкарланған көп қырлы бирге ислесиў модельине өтиўди талап етеди.

Конференция жуўмағында Өзбекстан Республикасы Президенти жанындағы Стратегиялық ҳәм регионлараралық изертлеўлер институты ҳәм Исламабад регионаллық изертлеўлер институты арасында стратегиялық шерикликти аналитикалық қоллап-қуўатлаў, биргеликтеги басламаларды муўапықластырыў ҳәм сиясий басшылық ушын усыныслар таярлаў ушын турақлы платформа болатуғын Өзбекстан-Пакистан эксперт кеңесин шөлкемлестириў ҳаққында келисимге ерисилди.

ӨзА