Мәмлекетшиликтиң ең тийкарғы белгилеринен бири болған байрақ ҳәр бир халық ушын муқаддес есапланып, оның ғәрезсизлиги, абырайын ҳәм даңқын сәўлелендиреди. Бүгин биз бийиклерде желбиреп турған миллий байрағымызға мақтаныш пенен қарайтуғын болсақ, оны аңлататуғын “байрақ” сөзиниң өзи де әсирлер түпкиринен, ата-бабаларымыздың турмыс тәризи, дүньяқарасы ҳәм мәмлекетшилик дәстүрлеринен сөйлейтуғын тарийхый естелик екенин ҳәр дайым да ойлай бермеймиз. Тийкарында, бул сөз ҳәм оның мәнилеслери тийкарында әййемги түркий халықлар философиясы жәмленген.

Тил билими анализлери соны көрсетеди, “байрақ” сөзиниң өзеги әййемги түркий тилдеги “жайылыў” мәнисин аңлатқан “бадз-“ фейилиниң “бай-“ формасына барып тақалады. Белгили тилши илимпаз Шавкат Раҳматуллаевтиң илимий жазыўларына қарағанда, бул фейилдиң тийкарына дәслеп “- (ы) р,” соңынан күшейтиў мәнисин бериўши “-а” ҳәм ақырында “-қ” қосымшаларының избе-из қосылыўы нәтийжесинде “байырақ” сөзи пайда болған. Ўақыт өтиўи менен тилдеги сес өзгерислери себепли бул сөз қысқарып, бүгинги “байрақ” формасына келген. Демек, сөздиң дәслепки мәниси самалда кеңнен жайылып, желбиреген гезлемени аңлатқан. Бул – символдың атамасы оның физикалық өзгешелигинен келип шыққанын көрсететуғын айқын мысал болып есапланады.

Бул лингвистикалық талқылаў өзиниң тарийхый тастыйығын эрамыздың XI әсиринде-ақ табады. Уллы энциклопедист илимпаз Маҳмуд Қашқарий өзиниң белгили “Девону луғотит турк” шығармасында “байрақ” сөзин “байрақ”, “батрақ” формаларында атап өтип, оның қолланылыўына байланыслы жанлы мысал келтиреди: “баïрақ қамуғ талпïмдï”, яғный “байрақлар бәри желбиреди”. Бул цитата тек ғана сөздиң әййемгилигин емес, ал оның әйне желбиреў, ҳәрекет пенен байланыслы түсинилип атырғанын және бир мәрте дәлиллейди.

Түркий мәмлекетшиликте байрақ ўазыйпасын атқарған белгилер тек ғана бул сөз бенен шекленбеген. “Туў” атамасы да ҳәкимият ҳәм жоқары мәртебе тымсалы сыпатында айрықша орын тутқан. Махмуд Қашқарий хан яки қағанның жоқары дәрежеси “тоқуз туўлуқ хан” сөзи арқалы аӊлатылғанын жазады. Туўлар санының тоғыздан аспайтуғыны бул санның әййемги түркий халықлар ушын қәсийетли ҳәм муқаддес санланғаны менен түсиндириледи. Ҳүкимдардың байрақлары, әдетте, қайырлы белги сыпатында тойғын сары реңли шайы ямаса жипек гезлемеден таярланған. Бул болса, символлардың тек ғана сиясий емес, ал терең мәдений ҳәм ирфониялық мәнилерге де ийе болғанынан дерек береди.

“Байрақ” сөзиниң және бир әййемги ҳәм итибарға ылайық мәниси “жалаў” есапланады. Бул сөздиң этимологиясы да оның дәслепки ўазыйпасы ҳаққында мағлыўмат береди. Ол әййемги түркий тилдеги “тығызлаў”, “бириктириў”, “байланыстырыў” мәнилерин аңлатқан “яла-” фейилинен “-в” қосымтасы жәрдеминде жасаған. Дәслеп, “жалаў” бир нәрсениң белгиси сыпатында таяқ ямаса найза ушына байланған ҳәр қандай затты (мәселен, гезлеме бөлеги, ат қуйрығы) аңлатқан. Кейин ала бул мәнис кеңейип, тиккелей байрақ түсинигине өткен. Тарийхий тил қатламларында сақланып қалған “жалаўбардар” (байрақ көтериўши) сыяқлы сөзлер болса, өзбек тилиниң тәжик тили менен өз ара қатнаслары нәтийжесинде пайда болып, “жалаў” сөзиниң тарийхый кең пайдаланыўда болғанлығын көрсетеди.

Солай етип, “байрақ”, “туў”, “жалаў”, “азап” сыяқлы сөзлердиң ҳәр бири әпиўайы лингвистикалық бирлик емес, ал тарийхтың тилдеги сәўлеси болып табылады. Олардың негизинде ата-бабаларымыздың мәмлекетшилик ой-пикири, әскерий атланыслары, мәдений көзқараслары ҳәм дүньяны аңлаў философиясы жасырынған. Бул сөзлердиң тарийхын үйрениў – өз өтмишимизди, миллий мәмлекетшилигимиздиң тамырларын тереңирек аңлаў, бүгинги ғәрезсизлик нышаны болған байрағымыздың мәнис қатламларын тереңирек сезиў деген сөз.

Алишер ЭГАМБЕРДИЕВ таярлады,

ӨзА