Mámleketshiliktiń eń tiykarǵı belgilerinen biri bolǵan bayraq hár bir xalıq ushın muqaddes esaplanıp, onıń ǵárezsizligi, abırayın hám dańqın sáwlelendiredi. Búgin biz biyiklerde jelbirep turǵan milliy bayraǵımızǵa maqtanısh penen qaraytuǵın bolsaq, onı ańlatatuǵın “bayraq” sóziniń ózi de ásirler túpkirinen, ata-babalarımızdıń turmıs tárizi, dúnyaqarası hám mámleketshilik dástúrlerinen sóyleytuǵın tariyxıy estelik ekenin hár dayım da oylay bermeymiz. Tiykarında, bul sóz hám onıń mánilesleri tiykarında áyyemgi túrkiy xalıqlar filosofiyası jámlengen.

Til bilimi analizleri sonı kórsetedi, “bayraq” sóziniń ózegi áyyemgi túrkiy tildegi “jayılıw” mánisin ańlatqan “badz-” feyiliniń “bay-” formasına barıp taqaladı. Belgili tilshi ilimpaz Shavkat Rahmatullaevtiń ilimiy jazıwlarına qaraǵanda, bul feyildiń tiykarına dáslep “- (ı) r,” sońınan kúsheytiw mánisin beriwshi “-a” hám aqırında “-q” qosımshalarınıń izbe-iz qosılıwı nátiyjesinde “bayıraq” sózi payda bolǵan. Waqıt ótiwi menen tildegi ses ózgerisleri sebepli bul sóz qısqarıp, búgingi “bayraq” formasına kelgen. Demek, sózdiń dáslepki mánisi samalda keńnen jayılıp, jelbiregen gezlemeni ańlatqan. Bul – simvoldıń ataması onıń fizikalıq ózgesheliginen kelip shıqqanın kórsetetuǵın ayqın mısal bolıp esaplanadı.
Bul lingvistikalıq talqılaw óziniń tariyxıy tastıyıǵın eramızdıń XI ásirinde-aq tabadı. Ullı enciklopedist ilimpaz Mahmud Qashqariy óziniń belgili “Devonu luǵotit turk” shıǵarmasında “bayraq” sózin “bayraq”, “batraq” formalarında atap ótip, onıń qollanılıwına baylanıslı janlı mısal keltiredi: “baïraq qamuǵ talpïmdï”, yaǵnıy “bayraqlar bári jelbiredi”. Bul citata tek ǵana sózdiń áyyemgiligin emes, al onıń áyne jelbirew, háreket penen baylanıslı túsinilip atırǵanın jáne bir márte dálilleydi.
Túrkiy mámleketshilikte bayraq wazıypasın atqarǵan belgiler tek ǵana bul sóz benen sheklenbegen. “Tuw” ataması da hákimiyat hám joqarı mártebe tımsalı sıpatında ayrıqsha orın tutqan. Maxmud Qashqariy xan yaki qaǵannıń joqarı dárejesi “toquz tuwluq xan” sózi arqalı ańlatılǵanın jazadı. Tuwlar sanınıń toǵızdan aspaytuǵını bul sannıń áyyemgi túrkiy xalıqlar ushın qásiyetli hám muqaddes sanlanǵanı menen túsindiriledi. Húkimdardıń bayraqları, ádette, qayırlı belgi sıpatında toyǵın sarı reńli shayı yamasa jipek gezlemeden tayarlanǵan. Bul bolsa, simvollardıń tek ǵana siyasiy emes, al tereń mádeniy hám irfoniyalıq mánilerge de iye bolǵanınan derek beredi.
“Bayraq” sóziniń jáne bir áyyemgi hám itibarǵa ılayıq mánisi “jalaw” esaplanadı. Bul sózdiń etimologiyası da onıń dáslepki wazıypası haqqında maǵlıwmat beredi. Ol áyyemgi túrkiy tildegi “tıǵızlaw”, “biriktiriw”, “baylanıstırıw” mánilerin ańlatqan “yala-” feyilinen “-v” qosımtası járdeminde jasaǵan. Dáslep, “jalaw” bir nárseniń belgisi sıpatında tayaq yamasa nayza ushına baylanǵan hár qanday zattı (máselen, gezleme bólegi, at quyrıǵı) ańlatqan. Keyin ala bul mánis keńeyip, tikkeley bayraq túsinigine ótken. Tariyxiy til qatlamlarında saqlanıp qalǵan “jalawbardar” (bayraq kóteriwshi) sıyaqlı sózler bolsa, ózbek tiliniń tájik tili menen óz ara qatnasları nátiyjesinde payda bolıp, “jalaw” sóziniń tariyxıy keń paydalanıwda bolǵanlıǵın kórsetedi.
Solay etip, “bayraq”, “tuw”, “jalaw”, “azap” sıyaqlı sózlerdiń hár biri ápiwayı lingvistikalıq birlik emes, al tariyxtıń tildegi sáwlesi bolıp tabıladı. Olardıń negizinde ata-babalarımızdıń mámleketshilik oy-pikiri, áskeriy atlanısları, mádeniy kózqarasları hám dúnyanı ańlaw filosofiyası jasırınǵan. Bul sózlerdiń tariyxın úyreniw – óz ótmishimizdi, milliy mámleketshiligimizdiń tamırların tereńirek ańlaw, búgingi ǵárezsizlik nıshanı bolǵan bayraǵımızdıń mánis qatlamların tereńirek seziw degen sóz.

Alisher EGAMBERDIEV tayarladı,
ÓzA