Қытайдың мәмлекет ишинде ақыллы инфраструктура жаратыўдағы жетискенлиги сырт елдеги усындай жойбарларды қоллап-қуўатлаў ушын қолланылыўы әдетке айланды. Әсиресе, Орайлық Азия мәмлекетлери жергиликли талапларға сәйкес түрде бул жойбарларды қәлиплестириўде белсене қатнасып, турақлы ҳәм инклюзив раўажланыўды тәмийинлемекте.

Қытайдың Орайлық Азиядағы инфраструктуралық дипломатиясы тек ғана жоллар ямаса темир жоллар қурыў ҳаққында емес, бул исеним орнатыў, раўажланыўға кең жол ашыў ҳәм улыўма келешекти байланыстырыў ҳаққында. Барған сайын бөлинип баратырған дүньяда бундай бирге ислесиў модельлери ертеңги күнге үмит бағышлайды.

Бүгин Орайлық Азия – Қытай екинши саммити қарсаңында бәршениң нәзери Астанада болмақта. Ол жерде басшылар тек ғана ерисилген жетискенликлерди баҳалап қоймастан, ал өз-ара байланыслы, шыдамлы ҳәм абадан регион ушын жол картасын белгилеп алады. Жол узақ болыўы мүмкин, бирақ тырнақ бүгин қойылмақта – полаттан полатқа, изден изге, идеядан идеяға.

Қазақстанның Астана қаласында Орайлық Азия – Қытайдың екинши саммити жумыс баслар екен, өз-ара байланыслылық регионаллық трансформация орайында турғанын атап өтиў керек. «Бир мәкан, бир жол» (BRI) басламасы шеңберинде Қытайдың транспорт инфраструктурасын қурыўға инвестициялары ҳәм бирге ислесиўи Орайлық Азияда экономикалық интеграция, саўданы жеңиллетиў ҳәм адамлар арасындағы алмасыў ушын әҳмийетли катализаторға айланды.

Тарийхый теңизге шығыў жолы болмаған ҳәм қолайсыз рельеф пенен бөлинген Орайлық Азия узақ ўақыт даўамында транспорт нәтийжесизлиги менен гүресип келди. Өзбекстан, Қазақстан, Қырғызстан сыяқлы мәмлекетлер товарларды экспорт етиў ушын темир жоллар, автомобиль жоллары ҳәм қубырларға көбирек сүйенетуғын болса да, бул инфраструктураның көпшилиги совет дәўирине барып тақалады ҳәм жетерлише раўажланбаған болып қалмақта. Төмен өз-ара байланыслылық саўда қәрежетлерин арттырады, бәсекиге шыдамлылықты шеклейди ҳәм регионаллық интеграцияға тосқынлық етеди. Әне, усы жерде «Бир мәкан, бир жол» стратегиялық түрде парықланады. Кейинги он жыл ишинде Қытай Орайлық Азия ҳүкиметлери менен әҳмийетли транспорт коридорларын модернизациялаў, шөл бойлап «Жаңа Жипек жолы»н жаратыў бойынша бирге ислести. Ең ири символикалық жойбар – узақ күтилген Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан темир жолы болып, оның қурылыс келисимине көп жыллық сөйлесиўлерден соң 2024-жылы қол қойылған ҳәм басланған еди. Бул линия Қытай-Европа темир жолын 900 километрге қысқартады.

Жол тармақлары ҳәм логистика орайларын жаңалаўға да көлемли инвестициялар киргизилди. «Бир мәкан, бир жол»да әҳмийетли роль атқарған Қазақстан Қытай-Қазақстан шегарасындағы Хоргос қурғақлық портын раўажландырыў арқалы континентал көпирге айланды, ол жерде Қытай товарлары темир жол арқалы Европаға өтеди. Қытайдың арқа-батысындағы тарийхый Сиан қаласын Қазақстанның бурынғы пайтахты Алматы менен байланыстыратуғын Алматы-Сиан жүк жөнелиси ҳәзирги ўақытта Шығыс ҳәм Батыс саўдасы ушын әҳмийетли артерия болып есапланады. Регионаллық ҳаўа жүк санааты да кеңейип бармақта, Шығыс Қытайдағы Ханчжоу қаласын Орайлық Азия қалалары менен байланыстыратуғын жаңа жөнелислер дәстүрий экспортты да, жедел раўажланып атырған электрон коммерциялық саўданы да қоллап-қуўатламақта.

Бетон ҳәм полаттан тысқары, бүгинги күнде өз-ара байланыслылық санлы ҳәм жасыл өлшемлерди өз ишине алады. Буны тән алған ҳалда, Қытай ҳәм Орайлық Азияның бес мәмлекети санлы коммерцияның жаңа әўладын тәмийинлеў ушын биргеликте толық оптикалық тармақларға ҳәм шегаралараралық мағлыўматлар инфраструктурасына инвестиция киргизбекте.

Қытайдың жасыл раўажланыў философиясы регионда барған сайын ғалаба ен жаймақта. Қытай тәрепинен қурылған Наманган қаласындағы 100 МВт қуўатлылықтағы қуяш электр станциясы ҳәзирги ўақытта нәтийжели ислемекте. Қазақстанда Қытай тәрепинен қоллап-қуўатланған самал ҳәм гидрожойбарлар мыңлаған үйлерди қуўатландырып, турақлы энергия моделине өтиўге жәрдем бермекте. Бул басламалар глобал климат мақсетлерине сәйкес келеди, сондай-ақ, узақ мүддетли инфраструктура қәрежетлерин азайтады.

Байланысларда тек ғана инфраструктура жетерли емес, сиясатты муўапықластырыў ҳәм институционаллық рамкалар да бирдей әҳмийетке ийе. 2024-жылы Қытай-Орайлық Азия секретариатының иске қосылыўы ҳәм 10 нан аслам министрлик дәрежесиндеги сөйлесиў механизмлериниң жаратылыўы әҳмийетли муўапықластырыў платформаларын тәмийинлейди.

Мәселен, бажыхананы үйлестириў, әпиўайыластырылған шегара тәртип-қағыйдалары ҳәм бирлестирилген логистика стандартлары усы каналлар арқалы ислеп шығылмақта. Бул ҳәрекетлер Евроазияның өзине тән машқалаларына бейимлестирилген Европа Аўқамы усылындағы өз-ара байланыслылықты сәўлелендиреди. Инфраструктура тек ғана товарлар ҳәрекетин тәмийинлемейди. Ол мәдений алмасыў ҳәм туризмди күшейтеди.

Өзбекстан, Қазақстан ҳәм Қытай арасында қол қойылған өз-ара визасыз келисимлер әлле қашан туризмниң гүллеп-жаснаўына себеп болды. Сиан-Алматы мәдений поездының иске қосылыўы транспорт тараўы мәмлекетлер арасындағы терең өз-ара түсинисиўди қандай хошаметлеўи мүмкин екенлигин көрсетип береди.

ӨзА