Qıtaydıń mámleket ishinde aqıllı infrastruktura jaratıwdaǵı jetiskenligi sırt eldegi usınday joybarlardı qollap-quwatlaw ushın qollanılıwı ádetke aylandı. Ásirese, Oraylıq Aziya mámleketleri jergilikli talaplarǵa sáykes túrde bul joybarlardı qáliplestiriwde belsene qatnasıp, turaqlı hám inklyuziv rawajlanıwdı támiyinlemekte.

Qıtaydıń Oraylıq Aziyadaǵı infrastrukturalıq diplomatiyası tek ǵana jollar yamasa temir jollar qurıw haqqında emes, bul isenim ornatıw, rawajlanıwǵa keń jol ashıw hám ulıwma keleshekti baylanıstırıw haqqında. Barǵan sayın bólinip baratırǵan dúnyada bunday birge islesiw modelleri erteńgi kúnge úmit baǵıshlaydı.
Búgin Oraylıq Aziya – Qıtay ekinshi sammiti qarsańında bársheniń názeri Astanada bolmaqta. Ol jerde basshılar tek ǵana erisilgen jetiskenliklerdi bahalap qoymastan, al óz-ara baylanıslı, shıdamlı hám abadan region ushın jol kartasın belgilep aladı. Jol uzaq bolıwı múmkin, biraq tırnaq búgin qoyılmaqta – polattan polatqa, izden izge, ideyadan ideyaǵa.
Qazaqstannıń Astana qalasında Oraylıq Aziya – Qıtaydıń ekinshi sammiti jumıs baslar eken, óz-ara baylanıslılıq regionallıq transformaciya orayında turǵanın atap ótiw kerek. «Bir mákan, bir jol» (BRI) baslaması sheńberinde Qıtaydıń transport infrastrukturasın qurıwǵa investiciyaları hám birge islesiwi Oraylıq Aziyada ekonomikalıq integraciya, sawdanı jeńilletiw hám adamlar arasındaǵı almasıw ushın áhmiyetli katalizatorǵa aylandı.
Tariyxıy teńizge shıǵıw jolı bolmaǵan hám qolaysız relef penen bólingen Oraylıq Aziya uzaq waqıt dawamında transport nátiyjesizligi menen gúresip keldi. Ózbekstan, Qazaqstan, Qırǵızstan sıyaqlı mámleketler tovarlardı eksport etiw ushın temir jollar, avtomobil jolları hám qubırlarǵa kóbirek súyenetuǵın bolsa da, bul infrastrukturanıń kópshiligi sovet dáwirine barıp taqaladı hám jeterlishe rawajlanbaǵan bolıp qalmaqta. Tómen óz-ara baylanıslılıq sawda qárejetlerin arttıradı, básekige shıdamlılıqtı shekleydi hám regionallıq integraciyaǵa tosqınlıq etedi. Áne, usı jerde «Bir mákan, bir jol» strategiyalıq túrde parıqlanadı. Keyingi on jıl ishinde Qıtay Oraylıq Aziya húkimetleri menen áhmiyetli transport koridorların modernizaciyalaw, shól boylap «Jańa Jipek jolı»n jaratıw boyınsha birge islesti. Eń iri simvolikalıq joybar – uzaq kútilgen Qıtay-Qırǵızstan-Ózbekstan temir jolı bolıp, onıń qurılıs kelisimine kóp jıllıq sóylesiwlerden soń 2024-jılı qol qoyılǵan hám baslanǵan edi. Bul liniya Qıtay-Evropa temir jolın 900 kilometrge qısqartadı.
Jol tarmaqları hám logistika orayların jańalawǵa da kólemli investiciyalar kirgizildi. «Bir mákan, bir jol»da áhmiyetli rol atqarǵan Qazaqstan Qıtay-Qazaqstan shegarasındaǵı Xorgos qurǵaqlıq portın rawajlandırıw arqalı kontinental kópirge aylandı, ol jerde Qıtay tovarları temir jol arqalı Evropaǵa ótedi. Qıtaydıń arqa-batısındaǵı tariyxıy Sian qalasın Qazaqstannıń burınǵı paytaxtı Almatı menen baylanıstıratuǵın Almatı-Sian júk jónelisi házirgi waqıtta Shıǵıs hám Batıs sawdası ushın áhmiyetli arteriya bolıp esaplanadı. Regionallıq hawa júk sanaatı da keńeyip barmaqta, Shıǵıs Qıtaydaǵı Xanchjou qalasın Oraylıq Aziya qalaları menen baylanıstıratuǵın jańa jónelisler dástúriy eksporttı da, jedel rawajlanıp atırǵan elektron kommerciyalıq sawdanı da qollap-quwatlamaqta.
Beton hám polattan tısqarı, búgingi kúnde óz-ara baylanıslılıq sanlı hám jasıl ólshemlerdi óz ishine aladı. Bunı tán alǵan halda, Qıtay hám Oraylıq Aziyanıń bes mámleketi sanlı kommerciyanıń jańa áwladın támiyinlew ushın birgelikte tolıq optikalıq tarmaqlarǵa hám shegaralararalıq maǵlıwmatlar infrastrukturasına investiciya kirgizbekte.
Qıtaydıń jasıl rawajlanıw filosofiyası regionda barǵan sayın ǵalaba en jaymaqta. Qıtay tárepinen qurılǵan Namangan qalasındaǵı 100 MVt quwatlılıqtaǵı quyash elektr stanciyası házirgi waqıtta nátiyjeli islemekte. Qazaqstanda Qıtay tárepinen qollap-quwatlanǵan samal hám gidrojoybarlar mıńlaǵan úylerdi quwatlandırıp, turaqlı energiya modeline ótiwge járdem bermekte. Bul baslamalar global klimat maqsetlerine sáykes keledi, sonday-aq, uzaq múddetli infrastruktura qárejetlerin azaytadı.
Baylanıslarda tek ǵana infrastruktura jeterli emes, siyasattı muwapıqlastırıw hám institucionallıq ramkalar da birdey áhmiyetke iye. 2024-jılı Qıtay-Oraylıq Aziya sekretariatınıń iske qosılıwı hám 10 nan aslam ministrlik dárejesindegi sóylesiw mexanizmleriniń jaratılıwı áhmiyetli muwapıqlastırıw platformaların támiyinleydi.
Máselen, bajıxananı úylestiriw, ápiwayılastırılǵan shegara tártip-qaǵıydaları hám birlestirilgen logistika standartları usı kanallar arqalı islep shıǵılmaqta. Bul háreketler Evroaziyanıń ózine tán mashqalalarına beyimlestirilgen Evropa Awqamı usılındaǵı óz-ara baylanıslılıqtı sáwlelendiredi. Infrastruktura tek ǵana tovarlar háreketin támiyinlemeydi. Ol mádeniy almasıw hám turizmdi kúsheytedi.
Ózbekstan, Qazaqstan hám Qıtay arasında qol qoyılǵan óz-ara vizasız kelisimler álle qashan turizmniń gúllep-jasnawına sebep boldı. Sian-Almatı mádeniy poezdınıń iske qosılıwı transport tarawı mámleketler arasındaǵı tereń óz-ara túsinisiwdi qanday xoshametlewi múmkin ekenligin kórsetip beredi.

ÓzA