Ѳзбекстан Республикасы «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамына ѳзгерис ҳәм қосымшалар киргизилгенлиги мүнәсибети  менен, сондай-ақ, судлар тәрепинен нызам нормаларын бир түрде ҳәм дурыс қолланылыўын тәмийинлеў, пуқаралық ислери бойынша суд қәрежетлерин ѳндириӯ әмелиятында бар кемшиликлерди сапластырыӯ мәқсетинде, «Судлар ҳаққында»ғы Нызамның 22-статьясына муўапық Ѳзбекстан Республикасы Жоқары суды Пленумы қарары менен:

Пуқаралық ислери бойынша суд қәрежетлери мәмлекетлик бажы ҳәм исти кѳриў менен байланыслы шығынларынан ибарат екенлигин судлар нәзерде тутыўы шәртлиги белгиленген.

Ѳзбекстан Республикасы «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамының 3-статьясына бола, мәмлекетлик бажы юридикалық әҳмийетке ийе ҳәрекетлерди әмелге асырыӯ ямаса бундай ҳәрекетлер ушын ӯәкилликли мәкемелер ҳәм лаўазымлы шахслар тәрепинен ҳүжжетлерди бергени ушын алынатуғын мәжбүрий тѳлем болып есапланады.

Мәмлекетлик бажы басқа түрдеги мәжбүрий тѳлемлер қатары Ѳзбекстан Республикасы Мәмлекетлик бюджети дәраматларын қәлиплестириӯдиң қурамлы бѳлегин қурағанлығы себепли, судлар пуқаралық ислери бойынша мәмлекетлик бажыны ѳндириў ҳаққындағы нызам талапларына әмел етиӯи шәрт.

Пуқаралық ислери бойынша мәмлекетлик бажыны ѳндириў менен байланыслы мәселелер Ѳзбекстан Республикасы «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызам, усы Нызам менен тастыйықланған «Мәмлекетлик бажы ставкаларының муғдарлары» ҳәм Ѳзбекстан Республикасы Пуқаралық процессуал кодексиниң 13-бабына муӯапық тәртипке салынады.

Пуқаралық ислери бойынша мәмлекетлик бажы тѳмендегилерден ѳндирилиӯи түсиндирилген:

1) судларға берилетуғын даӯа арзалардан, ѳз алдына тәртипте жүргизилетуғын ислерге тийисли арзалардан, суд буйрығын бериў ҳаққындағы арзалардан;

2) тѳрешилик судының шешиўши қарарлары бойынша даўласыў ҳаққындағы арзалардан;

3) тѳрешилик судының шешиўши қарарларын мәжбүрий орынлаў ушын орынлаў хатын бериў ҳаққындағы арзалардан;

4) сырт елдиң  мәмлекетлик судының ҳәм сырт елдиң мәмлекетлик тѳрешилик судының (арбитражының) шешиўши қарарын тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ҳаққындағы арзалардан;

5) кәрханалар, мәкемелер, шѳлкемлер, жәмийетлик бирлеспелердиң ҳәкимшилик ҳәм басқа ғалаба ҳуқықый қатнасықлардан жүзеге келетуғын қарарлары ҳәм олардың лаўазымлы шахсларының сондай ҳәрекетлери (ҳәрекетсизлиги) үстинен берилген даӯа арзалардан;

6) апелляция, кассация ҳәм ревизия тәртибиндеги шағынларынан;

а) судлардың шешиӯши қарарлары үстинен;

б) ис жүргизиӯди тамамлаӯ ҳаққындағы, даўаны кѳрместен қалдырыў ҳаққындағы, суд жәриймаларын бериӯ ҳаққындағы уйғарыўлар үстинен;

в) тѳрешилик судының  шешиўши қарарлары бойынша даўласыў ҳаққындағы уйғарыўлар үстинен;

г) тѳрешилик судының шешиўши қарарларын мәжбүрий орынлаӯ ушын орынлаӯ хатын бериӯ ҳаққындағы арзалар бойынша уйғарыӯлар үстинен;

д) сырт еллердиң  мәмлекетлик судының ҳәм сырт еллердиң  мәмлекетлик тѳрешилик судының (арбитражының) шешиӯши қарарын тән алыӯ ҳәм орынлаӯға қаратыӯ ҳаққындағы уйғарыӯлар үстинен;

7) ҳүжжетлердиң дубликатларын ҳәм кѳширме нусқаларын (атап айтқанда, тәкирарый түрде берилетуғын суд қәрежетлериниң кѳширме нусқаларын) бергени ушын.

ППКның 396, 416 ҳәм 419²⁷-статьяларына тийкарланып апелляция, кассация ҳәм ревизия инстанциясы судлары суд ҳүжжетлерин толық кѳлемде тексерип шығыӯы шәртлигинен келип шығып, суд қарарларының суд қәрежетлери бѳлегинен наразы болып берилген апелляция, кассация ҳәм ревизия шағымлары бойынша мәмлекетлик бажы улыӯма тийкарларда тѳленеди (мәмлекетлик бажы менен байланыслы мәселелелер бойынша шығарылған уйғарыӯларға бола берилген айрықша шағымлар буған кирмейди).

Мәмлекетлик бажы ҳәм почта қәрежети арза, даӯа арзасы, шағым судқа берилгенге шекем тѳленеди, нызам менен мәмлекетлик бажы тѳлеми бойынша басқаша тәртип белгиленген жағдайлар буған кирмейди (мәселен, арза бериӯши нызам менен мәмлекетлик бажыны тѳлеўден азат етилген, суд тәрепинен мәмлекетлик бажы тѳлеми кешиктирилген ямаса бѳлип-бѳлип тѳлеў белгиленген жағдайлар).

Бунда, судлардың итибары почта қәрежетлери тѳлеминен азат етиў, оны кешиктириў, азайтыў ямаса бѳлип-бѳлип тѳлеў нызамда нәзерде тутылмағанлығына қаратылыўы белгиленген.

Мәмлекетлик бажы тѳленгенлиги бойынща факти:

Банк тәрепинен тѳлеўшиге берилген белгиленген формадағы тѳлем ҳүжжети (квитанция, тѳлем тапсырмасы ҳәм басқалар);

Белгиленген формада тѳлемди әмелге асырған лаўазымлы шахс ямаса мәмлекетлик уйым  ҳәм шѳлкемниң кассасы тәрепинен тѳлеўшиге берилген тѳлем ҳүжжети;

Электрон тѳлем системасынан алынған мағлыўматлар менен тастыйықланады.

Даўаның баҳасы сырт ел валютасында белгиленген мүлклик даӯ бойынша судқа арза берилгенде, мәмлекетлик бажының муғдары арза усыныс етилген сәнеде Ѳзбекстан Республикасы Орайлық банки тәрепинен белгиленген курс бойынша милилй валютада белгиленеди.

Егер белгили бир судта бѳлек кѳрилиӯи керек болған бир неше арзалар бойынша мәмлекетлик бажы бир тѳлем ҳүжжети менен тѳленген болса, тѳлем ҳүжжети ислеринен биреўине қосымша етиледи. Қалған ислерге тѳлем ҳүжжетиниң нусқасы қосылып, оның негизи қосылған иске силтеме етилген жағдайда судья тәрепинен мәмлекетлик бажы тѳленгенлиги ҳаққында белги қойылады ямаса мағлыўматнама дүзиледи.

Усы қағыйда почта қәрежетлери тѳлем ҳүжжетлерине қолланылады.

Тѳлениўи лазым болған мәмлекетлик бажы муғдары шағым етилген талаптың характерине (мүлклик  ямаса мүлклик емес) байланыслы болады ҳәм Ѳзбекстан Республикасының «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамы менен белгиленген ставкалар бойынша анықланады.

Даўа талабы мүлклик характерге ийе болған жағдайларда мәмлекетлик бажы муғдарын даўагер тәрепинен кѳрсетилген даўа баҳасынан келип шығып, ППКның 129- ҳәм 130-статьяларына муўапық судья белгилейди.

Мүлклик характерге ийе болған бир неше ғәрезсиз талапларынан ибарат даӯа арзаларынан мәмлекетлик бажы болса, улыӯма даӯа суммасынан келип шыққан жағдайда ѳндириледи.

Бир неше бийғәрез талапларды ѳз ишине алған мүлклик емес характерге ийе болған даӯа арзалардан ҳәр бир талап ушын бѳлек мәмлекетлик бажы ѳндириледи.

Бир ӯақыттың ѳзинде мүлклик ҳәм мүлклик емес характерге ийе болған бийғәрез  талаплардан ибарат болған арзалардан мәмлекетлик бажы ҳәр бир талап ушын бѳлек мүлклик ҳәм мүлклик емес характердеги арзалар ушын белгиленген ставкалар бойынша ѳндириледи. Мәселен, некеден ажыратыӯ ҳәм мүлкти бѳлиӯ ҳаққындағы даӯа талаплары бир арзада берилгенде ямаса үйден кѳшириӯ ҳәм үйге киргизиӯ ҳаққындағы талаплар бир иске бирлестирилгенде, мәмлекетлик бажы ҳәр бир талап бойынша бѳлек ѳндириледи.

Соның менен бирге, судлардың итибары, бир ӯақыттың ѳзинде биреӯи екиншисинен келип шыққан талаплардан ибарат болған арзалардан мәмлекетлик бажы тек тийкарғы талап бойынша ѳндирилиӯине қаратылыӯы белгиленген (мәселен, қурылманы буздырыў ҳәм жерди ѳзиниң жағдайына қайтарыӯ; кредит шәртнамасын мүддетинен алдын бийкарлаў, кредит қарыздарлығын ѳндириӯ ҳәм ѳндириӯди гиреӯ мүлкине қаратыӯ; мийрасхор деп табыӯ, мийрасты бѳлистириў ҳәм мийрас үлеслерин белгилеӯ; турақ-жайға киргизиӯ ҳәм оннан пайдаланыў ҳуқықын жоғалтқан деп табыӯ ҳәм турақ-жайдан шығарыӯ ҳаққындағы талаплар ҳәм тағы басқалар).

Егер суд тәрепинен истиң кѳрилиўи процесинде даўа баҳасы кѳбейтилген болса, мәмлекетлик бажы даӯаның кѳбейтилген суммасынан келип шыққан ҳалда есапланады (Ѳзбекстан Республикасы «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызам 19-статьясының, сегизинши бѳлими).

Бунда келип шыққан мәмлекетлик бажыдағы парық даӯа арза бийкар етилгенде ямаса қанаатландырылмастан қалдырылғанында мәмлекет пайдасына даўагерден, даўа толық ямаса ярым-жарты қанаатландырылғанында болса, жуўапкерден қанаатландырылған бѳлегине сәйкес түрде ѳндириледи.

Суд нызамда белгиленген жағдайларда арыз етилген талаплар шеңберинен шетке шыққанында да мәмлекетлик бажы сондай тәртипте есапланып, даўаның қанаатландырылған бѳлегине сәйкес түрде жуўапкерден ѳндириледи.

Истиң кѳрилиўи процесинде даўагер тәрепинен даўа талаплары кемейтилгенинде, тѳленген мәмлекетлик бажы қайта есаплап шығылмайды ҳәм қайтарылмайды (Ѳзбекстан Республикасы «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызам 19-статьясының, жетинши бѳлими).

 

      Н.Н.Таиров, Пуқаралық ислери бойыша Беруний

       районлар аралық судының судьясы

                                                         Қарақалпақстан хабар агентлиги