Ѳzbekstan Respublikası «Mámleketlik bajı haqqında»ǵı Nızamına ѳzgeris hám qosımshalar kirgizilgenligi múnásibeti menen, sonday-aq, sudlar tárepinen nızam normaların bir túrde hám durıs qollanılıwın támiyinlew, puqaralıq isleri boyınsha sud qárejetlerin ѳndiriӯ ámeliyatında bar kemshiliklerdi saplastırıӯ máqsetinde, «Sudlar haqqında»ǵı Nızamnıń 22-statyasına muwapıq Ѳzbekstan Respublikası Joqarı sudı Plenumı qararı menen:
Puqaralıq isleri boyınsha sud qárejetleri mámleketlik bajı hám isti kѳriw menen baylanıslı shıǵınlarınan ibarat ekenligin sudlar názerde tutıwı shártligi belgilengen.
Ѳzbekstan Respublikası «Mámleketlik bajı haqqında»ǵı Nızamınıń 3-statyasına bola, mámleketlik bajı yuridikalıq áhmiyetke iye háreketlerdi ámelge asırıӯ yamasa bunday háreketler ushın ӯákillikli mákemeler hám lawazımlı shaxslar tárepinen hújjetlerdi bergeni ushın alınatuǵın májbúriy tѳlem bolıp esaplanadı.
Mámleketlik bajı basqa túrdegi májbúriy tѳlemler qatarı Ѳzbekstan Respublikası Mámleketlik byudjeti dáramatların qáliplestiriӯdiń quramlı bѳlegin quraǵanlıǵı sebepli, sudlar puqaralıq isleri boyınsha mámleketlik bajını ѳndiriw haqqındaǵı nızam talaplarına ámel etiӯi shárt.
Puqaralıq isleri boyınsha mámleketlik bajını ѳndiriw menen baylanıslı máseleler Ѳzbekstan Respublikası «Mámleketlik bajı haqqında»ǵı Nızam, usı Nızam menen tastıyıqlanǵan «Mámleketlik bajı stavkalarınıń muǵdarları» hám Ѳzbekstan Respublikası Puqaralıq processual kodeksiniń 13-babına muӯapıq tártipke salınadı.
Puqaralıq isleri boyınsha mámleketlik bajı tѳmendegilerden ѳndiriliӯi túsindirilgen:
1) sudlarǵa beriletuǵın daӯa arzalardan, ѳz aldına tártipte júrgiziletuǵın islerge tiyisli arzalardan, sud buyrıǵın beriw haqqındaǵı arzalardan;
2) tѳreshilik sudınıń sheshiwshi qararları boyınsha dawlasıw haqqındaǵı arzalardan;
3) tѳreshilik sudınıń sheshiwshi qararların májbúriy orınlaw ushın orınlaw xatın beriw haqqındaǵı arzalardan;
4) sırt eldiń mámleketlik sudınıń hám sırt eldiń mámleketlik tѳreshilik sudınıń (arbitrajınıń) sheshiwshi qararın tán alıw hám orınlawǵa qaratıw haqqındaǵı arzalardan;
5) kárxanalar, mákemeler, shѳlkemler, jámiyetlik birlespelerdiń hákimshilik hám basqa ǵalaba huqıqıy qatnasıqlardan júzege keletuǵın qararları hám olardıń lawazımlı shaxslarınıń sonday háreketleri (háreketsizligi) ústinen berilgen daӯa arzalardan;
6) apellyaciya, kassaciya hám reviziya tártibindegi shaǵınlarınan;
a) sudlardıń sheshiӯshi qararları ústinen;
b) is júrgiziӯdi tamamlaӯ haqqındaǵı, dawanı kѳrmesten qaldırıw haqqındaǵı, sud járiymaların beriӯ haqqındaǵı uyǵarıwlar ústinen;
v) tѳreshilik sudınıń sheshiwshi qararları boyınsha dawlasıw haqqındaǵı uyǵarıwlar ústinen;
g) tѳreshilik sudınıń sheshiwshi qararların májbúriy orınlaӯ ushın orınlaӯ xatın beriӯ haqqındaǵı arzalar boyınsha uyǵarıӯlar ústinen;
d) sırt ellerdiń mámleketlik sudınıń hám sırt ellerdiń mámleketlik tѳreshilik sudınıń (arbitrajınıń) sheshiӯshi qararın tán alıӯ hám orınlaӯǵa qaratıӯ haqqındaǵı uyǵarıӯlar ústinen;
7) hújjetlerdiń dublikatların hám kѳshirme nusqaların (atap aytqanda, tákirarıy túrde beriletuǵın sud qárejetleriniń kѳshirme nusqaların) bergeni ushın.
PPKnıń 396, 416 hám 41927-statyalarına tiykarlanıp apellyaciya, kassaciya hám reviziya instanciyası sudları sud hújjetlerin tolıq kѳlemde tekserip shıǵıӯı shártliginen kelip shıǵıp, sud qararlarınıń sud qárejetleri bѳleginen narazı bolıp berilgen apellyaciya, kassaciya hám reviziya shaǵımları boyınsha mámleketlik bajı ulıӯma tiykarlarda tѳlenedi (mámleketlik bajı menen baylanıslı máseleleler boyınsha shıǵarılǵan uyǵarıӯlarǵa bola berilgen ayrıqsha shaǵımlar buǵan kirmeydi).
Mámleketlik bajı hám pochta qárejeti arza, daӯa arzası, shaǵım sudqa berilgenge shekem tѳlenedi, nızam menen mámleketlik bajı tѳlemi boyınsha basqasha tártip belgilengen jaǵdaylar buǵan kirmeydi (máselen, arza beriӯshi nızam menen mámleketlik bajını tѳlewden azat etilgen, sud tárepinen mámleketlik bajı tѳlemi keshiktirilgen yamasa bѳlip-bѳlip tѳlew belgilengen jaǵdaylar).

Bunda, sudlardıń itibarı pochta qárejetleri tѳleminen azat etiw, onı keshiktiriw, azaytıw yamasa bѳlip-bѳlip tѳlew nızamda názerde tutılmaǵanlıǵına qaratılıwı belgilengen.
Mámleketlik bajı tѳlengenligi boyınsha fakti:
Bank tárepinen tѳlewshige berilgen belgilengen formadaǵı tѳlem hújjeti (kvitanciya, tѳlem tapsırması hám basqalar);
Belgilengen formada tѳlemdi ámelge asırǵan lawazımlı shaxs yamasa mámleketlik uyım hám shѳlkemniń kassası tárepinen tѳlewshige berilgen tѳlem hújjeti;
Еlektron tѳlem sistemasınan alınǵan maǵlıwmatlar menen tastıyıqlanadı.
Dawanıń bahası sırt el valyutasında belgilengen múlklik daӯ boyınsha sudqa arza berilgende, mámleketlik bajınıń muǵdarı arza usınıs etilgen sánede Ѳzbekstan Respublikası Oraylıq banki tárepinen belgilengen kurs boyınsha milily valyutada belgilenedi.
Eger belgili bir sudta bѳlek kѳriliӯi kerek bolǵan bir neshe arzalar boyınsha mámleketlik bajı bir tѳlem hújjeti menen tѳlengen bolsa, tѳlem hújjeti islerinen birewine qosımsha etiledi. Qalǵan islerge tѳlem hújjetiniń nusqası qosılıp, onıń negizi qosılǵan iske silteme etilgen jaǵdayda sudya tárepinen mámleketlik bajı tѳlengenligi haqqında belgi qoyıladı yamasa maǵlıwmatnama dúziledi.
Usı qaǵıyda pochta qárejetleri tѳlem hújjetlerine qollanıladı.
Tѳleniwi lazım bolǵan mámleketlik bajı muǵdarı shaǵım etilgen talaptıń xarakterine (múlklik yamasa múlklik emes) baylanıslı boladı hám Ѳzbekstan Respublikasınıń «Mámleketlik bajı haqqında»ǵı Nızamı menen belgilengen stavkalar boyınsha anıqlanadı.
Dawa talabı múlklik xarakterge iye bolǵan jaǵdaylarda mámleketlik bajı muǵdarın dawager tárepinen kѳrsetilgen dawa bahasınan kelip shıǵıp, PPKnıń 129- hám 130-statyalarına muwapıq sudya belgileydi.
Múlklik xarakterge iye bolǵan bir neshe ǵárezsiz talaplarınan ibarat daӯa arzalarınan mámleketlik bajı bolsa, ulıӯma daӯa summasınan kelip shıqqan jaǵdayda ѳndiriledi.
Bir neshe biyǵárez talaplardı ѳz ishine alǵan múlklik emes xarakterge iye bolǵan daӯa arzalardan hár bir talap ushın bѳlek mámleketlik bajı ѳndiriledi.
Bir ӯaqıttıń ѳzinde múlklik hám múlklik emes xarakterge iye bolǵan biyǵárez talaplardan ibarat bolǵan arzalardan mámleketlik bajı hár bir talap ushın bѳlek múlklik hám múlklik emes xarakterdegi arzalar ushın belgilengen stavkalar boyınsha ѳndiriledi. Máselen, nekeden ajıratıӯ hám múlkti bѳliӯ haqqındaǵı daӯa talapları bir arzada berilgende yamasa úyden kѳshiriӯ hám úyge kirgiziӯ haqqındaǵı talaplar bir iske birlestirilgende, mámleketlik bajı hár bir talap boyınsha bѳlek ѳndiriledi.
Sonıń menen birge, sudlardıń itibarı, bir ӯaqıttıń ѳzinde bireӯi ekinshisinen kelip shıqqan talaplardan ibarat bolǵan arzalardan mámleketlik bajı tek tiykarǵı talap boyınsha ѳndiriliӯine qaratılıӯı belgilengen (máselen, qurılmanı buzdırıw hám jerdi ѳziniń jaǵdayına qaytarıӯ; kredit shártnamasın múddetinen aldın biykarlaw, kredit qarızdarlıǵın ѳndiriӯ hám ѳndiriӯdi gireӯ múlkine qaratıӯ; miyrasxor dep tabıӯ, miyrastı bѳlistiriw hám miyras úleslerin belgileӯ; turaq-jayǵa kirgiziӯ hám onnan paydalanıw huqıqın joǵaltqan dep tabıӯ hám turaq-jaydan shıǵarıӯ haqqındaǵı talaplar hám taǵı basqalar).
Eger sud tárepinen istiń kѳriliwi procesinde dawa bahası kѳbeytilgen bolsa, mámleketlik bajı daӯanıń kѳbeytilgen summasınan kelip shıqqan halda esaplanadı (Ѳzbekstan Respublikası «Mámleketlik bajı haqqında»ǵı Nızam 19-statyasınıń, segizinshi bѳlimi).
Bunda kelip shıqqan mámleketlik bajıdaǵı parıq daӯa arza biykar etilgende yamasa qanaatlandırılmastan qaldırılǵanında mámleket paydasına dawagerden, dawa tolıq yamasa yarım-jartı qanaatlandırılǵanında bolsa, juwapkerden qanaatlandırılǵan bѳlegine sáykes túrde ѳndiriledi.
Sud nızamda belgilengen jaǵdaylarda arız etilgen talaplar sheńberinen shetke shıqqanında da mámleketlik bajı sonday tártipte esaplanıp, dawanıń qanaatlandırılǵan bѳlegine sáykes túrde juwapkerden ѳndiriledi.
Istiń kѳriliwi procesinde dawager tárepinen dawa talapları kemeytilgeninde, tѳlengen mámleketlik bajı qayta esaplap shıǵılmaydı hám qaytarılmaydı (Ѳzbekstan Respublikası «Mámleketlik bajı haqqında»ǵı Nızam 19-statyasınıń, jetinshi bѳlimi).

N.N.Tairov, Puqaralıq isleri boyısha Beruniy
rayonlar aralıq sudınıń sudyası
Qaraqalpaqstan xabar agentligi