Халқаро иқтисодий алоқалар ва трансчегаравий тадбиркорлик фаолиятининг фаол ривожланиши шароитида хорижий давлатларнинг суд қарорларини тан олиш ва ижрога қаратишнинг самарали механизми алоҳида аҳамият касб этади. Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлигига аъзо мамлакатлар учун бундай механизм суд ҳамкорлигининг соддалаштирилган ва тезлаштирилган тартибини таъминлайдиган махсус халқаро шартномалар асосида шакллантирилган.

Ўзбекистон Республикаси 1993 йилги Минск конвенцияси ва 2002 йилги Кишинёв конвенцияси иштирокчиси сифатида суд қарорларини тан олиш ва ижро этишнинг бошқа хорижий давлатлар билан муносабатларда амал қиладиган умумий тартибдан фарқ қиладиган алоҳида шартномавий-ҳуқуқий режимини қўллайди. Мазкур режим МДҲ доирасида ҳуқуқий интеграцияни мустаҳкамлаш ва иштирокчи давлатлар суд тизимлари ўртасида ўзаро ишонч маконини шакллантиришга қаратилган.

Суд орқали ҳимояланиш, шу жумладан чет эллик шахсларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳуқуқи Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва халқаро ҳуқуқнинг умум эътироф этилган принциплари билан кафолатланади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасига мувофиқ халқаро шартномалар давлат ҳуқуқий тизимининг таркибий қисми ҳисобланади ва миллий қонунчилик нормаларидан фарқ қилган тақдирда устувор қўлланилиши лозим.

Суд қарорларини тан олиш ва ижро этиш соҳасида МДҲ давлатлари учун 1992 йилда Киевда имзоланган Хўжалик фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ низоларни ҳал этиш тартиби тўғрисидаги битим, 1993 йилда имзоланган Минск конвенцияси, 2002 йилда имзоланган Фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий ёрдам ва ҳуқуқий муносабатлар тўғрисидаги Кишинёв конвенцияси асосий халқаро ҳужжатлар ҳисобланади. Мазкур халқаро шартномалар Ўзбекистон Республикаси иқтисодий судлари томонидан МДҲ давлатларининг чет эллик шахслари иштирокидаги ишларни кўришда қўлланиладиган махсус ҳуқуқий режимни шакллантиради.

1993 йил 22 январдаги Минск конвенцияси МДҲ давлатлари ўртасидаги ҳуқуқий муносабатларни соддалаштиришга қаратилган биринчи кенг қамровли кўп томонлама шартнома бўлди. У ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш, расмий ҳужжатларни тан олиш, фуқаролик ва оилавий ишлар бўйича суд қарорларини ижро этиш масалаларини тартибга солади.

Конвенциянинг асосий қоидаларидан бири суд қарорларини мазмунан қайта кўриб чиқмасдан ўзаро тан олиш принципи ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси иқтисодий судлари Минск конвенцияси нормаларига амал қилган ҳолда иштирокчи-давлатлар судларининг қарорларини, башарти улар қонуний кучга кирган бўлса, тан оладилар ва ижрога қаратадилар.

Минск конвенциясининг муҳим хусусиятлари ҳужжатларнинг консуллик легаллаштириш талабининг йўқлиги, иштирокчи давлатларнинг ваколатли органлари томонидан берилган расмий ҳужжатларни тегишли таржима мавжуд бўлганда тан олиш, шунингдек, суд қарорларини тан олиш ва ижро этишни рад этиш учун асосларнинг чекланган ва тўлиқ рўйхати ҳисобланади. Конвенциянинг 55-моддасида назарда тутилган рад этиш асосларига, хусусан, қарорнинг қонуний кучга кирмаганлиги, оммавий тартиб тамойилларининг бузилиши ёки суд ваколатлари қоидаларига риоя қилмаслик киради.

2002 йилдаги Кишинёв конвенцияси Минск конвенцияси қоидаларининг ривожланиши ва замонавийлашуви бўлди. Ўзбекистон Республикаси унга 2019 йилда қўшилди, бу эса ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш ва суд қарорларини тан олиш механизмини сезиларли даражада такомиллаштириш имконини берди.

Минск конвенциясидан фарқли ўлароқ, Кишинёв конвенцияси иқтисодий низоларга тўғридан-тўғри тааллуқли бўлиб, иштирокчи давлатлар судлари ва бошқа ваколатли органларининг марказий органларнинг мажбурий воситачилигисиз тўғридан-тўғри ўзаро ҳамкорлигига йўл қўяди, шунингдек, ҳуқуқий ёрдам шакллари рўйхатини, шу жумладан экспертизалар ўтказиш ва процессуал ҳаракатларни амалга оширишни кенгайтиради.

Кишинёв конвенциясининг қўлланилиши суд қарорларини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги илтимосномаларни кўриб чиқиш муддатларини қисқартиришга ёрдам беради, бу эса тадбиркорлик субъектлари учун алоҳида аҳамиятга эга. Конвенциянинг 59-моддасига мувофиқ, суд қарорини тан олиш ва ижро этишни рад этишга фақат Конвенцияда тўғридан-тўғри белгиланган асослар бўйича йўл қўйилади, бу эса ўзбошимчалик билан талқин қилишни истисно қилади ва ҳуқуқий аниқликни кучайтиради.

Ўзбекистон Республикаси иқтисодий судлари амалиёти кўп жиҳатдан Олий суд Пленумининг «Иқтисодий судлар томонидан чет эллик шахслар иштирокидаги ишларни кўришда қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги Қарори билан тизимлаштирилди. Унда МДҲ давлатларидан чет эллик шахслар иштирокидаги ишларни кўриб чиқишда Киев келишуви, тегишли тартибга солиш бўлмаган тақдирда эса Кишинёв ва Минск конвенциялари қоидалари устувор қўлланилиши тушунтирилган.

Бундай ёндашув халқаро шартномалар иерархиясини мустаҳкамлайди ва суд амалиётининг бир хиллигини таъминлайди. Иқтисодий суд чет давлат судининг ҳал қилув қарорини мазмунан қайта кўриб чиқишга ҳақли эмаслиги, тан олиш ва ижрога қаратишни рад этиш асосларининг рўйхати қатъий эканлиги, ижро варақаси эса ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан уч йил ичида мажбурий ижрога қаратилиши мумкинлиги алоҳида таъкидланган.

Шундай қилиб, Ўзбекистон Республикасининг суд амалиёти МДҲ доирасида ўзаро ишонч ва шартномавий интеграция тамойилларига изчил йўналтирилганлигини кўрсатади.

Минск ва Кишинёв конвенциялари МДҲга аъзо давлатлар ўртасида суд қарорларини тан олиш ва ижро этишнинг самарали механизмини шакллантиришда муҳим роль ўйнайди. Уларнинг Ўзбекистон Республикасида қўлланилиши трансчегаравий одил судловнинг соддалаштирилган, олдиндан айтиш мумкин бўлган ва адолатли тартибини таъминлайди. МДҲ шартномавий-ҳуқуқий базасининг изчил ривожланиши ва унинг Ўзбекистон иқтисодий судлари томонидан амалда қўлланилиши суд тизимлари ўртасида ишончни мустаҳкамлаш, тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва қулай инвестиция муҳитини шакллантиришга хизмат қилмоқда. Шу нуқтаи назардан, Минск ва Кишинёв конвенциялари ҳақли равишда МДҲ давлатларининг ҳуқуқий ишонч маконининг пойдевори сифатида қаралади.

Зулфия Ҳасанова,

Нукус туманлараро иқтисодий судининг судьяси.

Қорақалпоғистон ахборот агентлиги