Xalıqaralıq ekonomikalıq baylanıslar hám transshegaralıq isbilermenlik jumısınıń jedel rawajlanıwı sharayatında sırt mámleketlerdiń sud qararların tán alıw hám orınlawdıń nátiyjeli mexanizmi ayrıqsha áhmiyetke iye bolmaqta. Ǵárezsiz Mámleketlerdiń Doslıq Awqamına aǵza mámleketler ushın bunday mexanizm sudlar birge islesiwiniń ápiwayılastırılǵan hám tezlestirilgen tártibin támiyinleytuǵın arnawlı xalıqaralıq shártnamalar tiykarında qáliplestirilgen.
Ózbekstan Respublikası 1993-jılǵı Minsk konvenciyası hám 2002-jılǵı Kishinev konvenciyasınıń qatnasıwshısı sıpatında sud qararların tán alıw hám orınlawdıń ayrıqsha shártnamalıq-huqıqıy tártibin qollanadı, bul tártip basqa sırt mámleketler menen qatnasıqlarda ámel etetuǵın ulıwma tártipten ózgeshelenedi. Bul rejim ǴMDA sheńberinde huqıqıy integraciyanı bekkemlew hám qatnasıwshı mámleketlerdiń sud-huqıq sisteması arasında óz-ara isenim mákanın qáliplestiriwge qaratılǵan.
Sud qorǵawına, sonıń ishinde, sırt el puqaralarınıń huqıqların qorǵawǵa bolǵan huqıq Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyası hám xalıqaralıq huqıqtıń ulıwma tán alınǵan principleri menen kepillenedi. Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 15-statyasına muwapıq, xalıqaralıq shártnamalar mámlekettiń huqıqıy sistemasınıń quramlıq bólegi esaplanadı hám olar milliy nızamshılıq normalarına qayshı kelgende tiykarǵı túrde qollanılıwı kerek.
Sud qararların tán alıw hám orınlaw tarawında 1992-jılı Kievte qol qoyılǵan Xojalıq jumısın ámelge asırıw menen baylanıslı kelispewshiliklerdi sheshiw tártibi haqqındaǵı kelisim, 1993-jılı qabıl etilgen Minsk konvenciyası, 2002-jılı qabıl etilgen Puqaralıq, shańaraqlıq hám jınayat isleri boyınsha huqıqıy járdem hám huqıqıy qatnasıqlar haqqındaǵı Kishinev konvenciyası ǴMDA mámleketleri ushın tiykarǵı xalıqaralıq hújjetler bolıp esaplanadı. Atap ótilgen xalıqaralıq shártnamalar ǴMDA mámleketleriniń sırt el puqaraları qatnasıwındaǵı islerdi kórip shıǵıwda Ózbekstan Respublikası ekonomikalıq sudları tárepinen qollanılatuǵın arnawlı huqıqıy rejimdi qáliplestiredi.
1993-jıl 22-yanvardaǵı Minsk konvenciyası ǴMDA mámleketleri arasındaǵı huqıqıy qatnasıqlardı ápiwayılastırıwǵa qaratılǵan birinshi kompleksli kóp tárepleme shártnama boldı. Ol puqaralıq hám shańaraq isleri boyınsha huqıqıy járdem kórsetiw, rásmiy hújjetlerdi tán alıw, sud qararların orınlaw máselelerin tártipke saladı.
Konvenciyanıń tiykarǵı qaǵıydalarınan biri sud qararların mazmunı boyınsha qayta kórip shıǵıw zárúrligisiz óz-ara tán alıw principi bolıp tabıladı. Ózbekstan Respublikasınıń ekonomikalıq sudları Minsk konvenciyasınıń normalarına tiykarlanıp qatnasıwshı mámleketler sudlarınıń qararların, olar nızamlı kúshke kirgen jaǵdayda tán aladı hám orınlawǵa qaratadı.
Minsk konvenciyasınıń áhmiyetli ózgeshelikleri hújjetlerdi konsullıq nızamlastırıw talabınıń joq ekenligi, qatnasıwshı-mámleketlerdiń wákillikli uyımları tárepinen berilgen rásmiy hújjetlerdi tiyisli awdarması bolǵan jaǵdayda tán alıw, sonday-aq, sud qararların tán alıw hám orınlawdan bas tartıw ushın tiykarlardıń sheklengen hám tolıq dizimi bolıp tabıladı.
Konvenciyanıń 55-statyasında názerde tutılǵan biykarlaw ushın tiykarlarǵa, atap aytqanda, qarardıń nızamlı kúshke kirmegenligi, ǵalaba tártip principleriniń buzılıwı yamasa sud wákilligi qaǵıydalarına ámel etpew kiredi.
2002-jılǵı Kishinyov konvenciyası Minsk konvenciyası qaǵıydalarınıń rawajlanıwı hám modernizaciyası boldı. Ózbekstan Respublikası 2019-jılı oǵan qosıldı, bul huqıqıy járdem kórsetiw hám sud qararların tán alıw mexanizmin sezilerli dárejede jetilistiriw imkaniyatın berdi.
Minsk konvenciyasınan parıqlı túrde, Kishinyov konvenciyası ekonomikalıq kelispewshiliklerge tikkeley engiziledi, sudlar hám qatnasıwshı mámleketlerdiń basqa da wákillikli uyımlarınıń oraylıq uyımlardıń májbúriy dáldalshılıǵısız (posrednichestvo) tikkeley birge islesiwine jol qoyadı, sonday-aq, huqıqıy járdem túrleriniń dizimin, sonıń ishinde, ekspertizalar ótkeriw hám processual háreketlerdi ámelge asırıwdı keńeytedi.
Kishinev konvenciyasınıń qollanılıwı sud qararların tán alıw hám orınlaw haqqındaǵı iltimasnamalardı kórip shıǵıw múddetlerin qısqartıwǵa xızmet etedi, bul isbilermenlik subektleri ushın ayrıqsha áhmiyetke iye. Konvenciyanıń 59-statyasına muwapıq, sud qararın tán alıw hám orınlawdan bas tartıwǵa tek ǵana Konvenciyada tikkeley belgilengen tiykarlar boyınsha jol qoyıladı, bul bolsa erkin túsiniwdi biykarlaydı hám huqıqıy anıqlıqtı kúsheytedi.
Ózbekstan Respublikası ekonomikalıq sudlarınıń ámeliyatı kóp tárepleme Joqarı sud Plenumınıń “Sudlar tárepinen shet el puqaraları qatnasıwındaǵı islerdi kóriwde nızam hújjetlerin qollanıwdıń ayırım máseleleri haqqında”ǵı qararı menen sistemalastırıldı. Onda aytılıwınsha, ǴMDA mámleketleriniń sırt el puqaraları qatnasıwındaǵı jumıslardı kórip shıǵıwda Kiev kelisimine, tiyisli tártipke salınbaǵan jaǵdayda bolsa, Kishinyov hám Minsk konvenciyalarınıń qaǵıydalarına áhmiyet beriledi.
Bunday qatnas xalıqaralıq shártnamalar ierarxiyasın bekkemleydi hám sud ámeliyatınıń birdeyligin támiyinleydi. Ekonomikalıq sud shet el sudınıń qararın mazmunı boyınsha qayta kórip shıǵıwǵa haqılı emesligi, onı tán alıw hám orınlawdan bas tartıw tiykarlarınıń dizimi tolıq ekenligi, orınlaw hújjeti bolsa qarar nızamlı kúshke kirgen kúnnen baslap úsh jıl dawamında májbúriy orınlawǵa qoyılıwı múmkin ekenligi ayrıqsha atap ótilgen.
Solay etip, Ózbekstan Respublikasınıń sud ámeliyatı ǴMDA sheńberinde óz-ara isenim hám shártnamalıq integraciya principlerine izbe-iz baǵdarlanǵanlıǵın kórsetedi.
Minsk hám Kishinyov konvenciyaları ǴMDAǵa aǵza mámleketler arasında sud qararların tán alıw hám orınlawdıń nátiyjeli mexanizmin qáliplestiriwde áhmiyetli rol atqaradı. Olardıń Ózbekstan Respublikasında qollanılıwı transshegaralıq ádil sudlawdıń ápiwayılastırılǵan, anıq hám ádil tártibin támiyinleydi. ǴMDA shártnamalıq-huqıqıy bazasınıń izbe-iz rawajlanıp atırǵanı hám onıń Ózbekstan ekonomikalıq sudları tárepinen ámelde qollanılıp atırǵanı sud sisteması arasındaǵı isenimdi bekkemlew, isbilermenlik subektleriniń huqıqların qorǵaw hám qolaylı investiciyalıq ortalıqtı qáliplestiriwge xızmet etpekte. Usı mániste Minsk hám Kishinyov konvenciyaları haqılı túrde ǴMDA mámleketleriniń huqıqıy isenim mákanınıń tiykarı sıpatında qaralmaqta.

Zulfiya Hasanova,
Nókis rayonlar aralıq ekonomikalıq sudınıń sudyası.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi.