Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги матбуот хизмати ташаббуси билан оммавий ахборот воситалари вакиллари иштирокида Чимбой туманида жойлашган Қорақалпоғистон деҳқончилик илмий-тадқиқот институтига пресс-тур ташкил этилди.

1958 йилда ташкил этилган ушбу илм даргоҳи Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалигида муҳим ўрин тутади. Институт селекция ютуқларини кенг синовдан ўтказиш, янги навларни яратиш ва уларнинг бирламчи уруғчилигини ташкил этиш, шунингдек, ҳудудларнинг тупроқ, иқлим шароитига мос ресурс тежовчи агротехнологияларни ишлаб чиқиш билан шуғулланади. Шунингдек, етакчи хорижий илмий марказлар билан ҳамкорликни йўлга қўйиб, грантлар жалб қилиш, тажриба ва ахборот алмашишга катта эътибор қаратилмоқда.

Институт тасарруфида жами 1022,01 гектар ер майдони бўлиб, шундан 593,03 гектари суғориладиган ер ҳисобланади. 2024 йил ҳосили учун тажриба хўжалигининг иш режасига кўра, пахта, буғдой, беда, кунжут, мош, бир йиллик ўтлар ва илмий дала тажрибалари учун экинлар жойлаштирилган.

Сўнгги йилларда институт олимлари томонидан яратилган ғўзанинг 2, буғдойнинг 2, кунгабоқарнинг 4, судан ўтининг 2, беданинг 1 янги навлари Давлат реестрига киритилди ва ишлаб чиқаришга жорий этилди. Жумладан, «Чимбой-5018» ва «КК-3535» каби истиқболли пахта навлари кенг майдонларда синовдан ўтказилмоқда. Шунингдек, «Chimboy,» «Орол» каби буғдой навлари ҳам юқори ҳосилдорлиги билан эътироф этилиб, уруғчилик хўжаликларига тақдим этилди.

Шунингдек, институтда мойли экинлар ва озуқабоп экинларнинг янги навларини яратиш ва уни ишлаб чиқаришга жорий этиш бўйича ҳам қатор ижобий ишлар амалга оширилмоқда. Хусусан, 2020-2023 йилларда кунгабоқарнинг «KK-28,» «KK-52,» «KK-60» ва «KK-50» навлари Давлат реестрига киритилиб, юртимизнинг бошқа вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикасида суғориладиган майдонларга экиш учун тавсия этилди.

– Институтда яратилган илмий натижалар нафақат селекция йўналишида, балки озуқабоп экинлар бўйича ҳам амалий натижа бермоқда, – дейди Қорақалпоғистон Деҳқончилик илмий-тадқиқот институти директори Бекмурат Турдишев. – Хусусан, беданинг «Каракалпакская-15,» судан ўтининг «Чимбайская-юбилейная» ва «Чимбайская-8» навлари Давлат реестрига киритилди ҳамда Қорақалпоғистон Республикаси, Хоразм ва Бухоро вилоятларининг суғориладиган майдонларига экиш учун тавсия этилди. Шу билан бир қаторда, судан ўтининг «Чимбайская-12» ва Африка тариғининг «G-6» янги навлари яратилиб, 2022 йилда Қишлоқ хўжалиги экинларини нав синаш Марказида тупроқ назоратида синовдан ўтказилди ва ушбу марказ тақдимоти асосида нав синаш участкаларида синовдан ўтказилмоқда.

2023 йили янги яратилган навларга патент олиш учун Интеллектуал мулк агентлиги томонидан ғўзанинг янги «KK-3545» навига НАП 20230071, кузги буғдойнинг «Чимбой» навига НАП-2020 0051, «Орол» навига НАП -2020 0052 рақамли талабномалар олинди. Шунингдек, кунжутнинг «Унумдор» навига патент олиш учун ҳужжатлар расмийлаштирилиб, Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигига тақдим этилди.

Институтнинг тажриба хўжалигида селекционер олимлар томонидан яратилган ғўзанинг янги 2 та, кузги буғдойнинг 2 та, баҳорги буғдойнинг 2 та, арпанинг 1 та, судан ўтининг 2 та, африка тариғининг 1 та, жўхорининг 2 та, беда 1 та навларининг бирламчи уруғчилигини ташкил этиш бўйича ишлар олиб борилди.

2023 йилда етиштирилган кузги буғдойнинг «Орол» ва «Чимбой» навларидан 8400 кг, баҳорги буғдойнинг «Саратов» ва «Савла» навларидан 650 кг, арпанинг Абу-Ғафур навидан 892 кг юқори авлодли уруғлар етиштирилиб, тозаланди. Улар кейинчалик сараланиб, тижоратлаштириш учун тайёрланди.

Институтда юмшоқ кузги буғдой, баҳорги буғдой, жўхори, судан ўти ва африка тариғи навларидан беданинг 1 навини бирламчи уруғчилигини ташкил этиш бўйича ишлар олиб борилди. Хусусан, 2023 йили етиштирилган Кузги буғдойнинг «Орол» ва «Чимбой» навларидан 8400 кг, баҳори буғдойнинг «Саратов» ва «Савла» навларидан 650 кг, арпанинг Абу-Ғафур навидан 892 кг юқори авлодли уруғлари етиштирилиб, тозаланди. Улар кейинчалик сараланиб, тижоратлаштириш учун тайёрланди.

Институтда юмшоқ кузги буғдой, баҳорги буғдой, жўхори, судан ўти ва африка тариғи навларидан беданинг 1 навини бирламчи уруғчилигини ташкил этиш бўйича ишлар олиб борилди. Хусусан, 2023 йилда етиштирилган кузги буғдойнинг «Орол» ва «Чимбой» навларидан 8400 кг, баҳорги буғдойнинг «Саратов» ва «Савла» навларидан 650 кг, арпанинг «Абу-Ғафур» навидан 892 кг юқори авлодли уруғлар етиштирилиб, тозаланди. Сўнгра бу уруғлар сараланиб, тижоратлаштириш учун тайёрланди.

Институтда юмшоқ кузги буғдой, баҳорги буғдой, жўхори, судан ўти ва африка тариғи навларидан 2022-2023 йилда етиштирилган юқори авлод уруғларидан 2023 йил давомида Республика фермер хўжаликлари ва бошқа ишлаб чиқарувчилар билан хўжалик шартномалари асосида тижоратлаштирилиб, институтнинг ривожланиш фондига 23,7 млн.сўм маблағ ўтказилди.

Шунингдек, институтимизда «International Center for Biosaline Agriculture» (ИCБА) ташкилоти билан ҳамкорликда «Debelopment of Sustainable Agricultural Production Systems in Degraded Areas of Karakalpakstan» номли халқаро ҳамкорликдаги лойиҳаси бўйича тадқиқот ишлари амалга оширилмоқда.

«Food and Agriculture Organization» (ФАО) ташкилоти билан ҳамкорликда халқаро лойиҳани амалга оширишга келишиб олиниб, шартномалар тузилмоқда.

International Center for Agricultural Research in the Dry Areas (ICARDA) ташкилоти билан халқаро CIMMYT (Мексика) илмий марказидан олиб келинган хорижий баҳорги юмшоқ буғдойнинг 3 дона, қаттиқ буғдойнинг 1 дона нав намуналари (ICARDA), ташкилоти билан яқин ҳамкорликда, фермерларимиз учун юқори ҳосилдор навларни яратиш бўйича институт тажриба хўжалигида илмий изланишлар олиб борилмоқда.

«EF-Polymer private limited» ташкилоти томонидан ишлаб чиқарилаётган гидрогелларни институт тажриба хўжалиги экин майдонларида синовдан ўтказиш бўйича ҳамкорликда тажрибалари олиб борилмоқда.

Шунингдек, Россия Федерациясининг Федерал илмий агроинженерия маркази ВИМ институти, К.А.Тимирязев номидаги Россия давлат аграр университети ва Калуга қишлоқ хўжалиги соҳасида қўшимча профессионал таълим институти, Қозоғистон деҳқончилик ва ўсимликшунослик илмий-тадқиқот институти билан ҳамкорлик бўйича меморандумлар тузилиб, қишлоқ хўжалиги экинларининг коллекция нав намуналарини алмашиш, экологик синовдан ўтказиш, тажрибалар алмашиш, ёш олимларни малака ошириш бўйича стажировкаларга юбориш юзасидан ҳамкорлик шартномалари ишлаб чиқилмоқда.

Сўнгги йилларда тижоратлаштирилган лойиҳалардан қўшимча маблағлар топилиб, институт ривожига йўналтирилмоқда.

Пресс-тур давомида тадбир иштирокчилари институтнинг тажриба хўжалигида бўлиб, олимлардан ўзларини қизиқтирган саволларга жавоб олди.

Адилбай Оразов,

Қорақалпоғистон ахборот агентлиги шарҳловчиси