Qaraqalpaqstan Respublikası Awıl xojalıǵı ministrligi baspasóz xızmetiniń baslaması menen ǵalaba xabar quralları wákilleriniń qatnasıwında Shımbay rayonında jaylasqan Qaraqalpaqstan diyqanshılıq ilim-izertlew institutına press-tur shólkemlestirildi.

1958-jılı shólkemlestirilgen bul ilim dárgayı Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵında áhmiyetli orın iyeleydi. Institut selekciya jetiskenliklerin keńnen sınaqtan ótkeriw, jańa sortlardı jaratıw hám olardıń baslanǵısh tuqımgershiligin shólkemlestiriw, sonday-aq, aymaqlardıń topıraq, klimat sharayatına sáykes resurs únemlewshi agrotexnologiyalardı islep shıǵıw menen shuǵıllanadı. Sonday-aq, jetekshi sırt-el ilimiy orayları menen birge islesiwdi jolǵa qoyıp, grantlar tartıw, tájiriybe hám málimleme almasıwǵa úlken itibar qaratılmaqta.
Institut qaramaǵında jámi 1022,01 gektar jer maydanı bolıp, sonnan 593,03 gektarı suwǵarılatuǵın jer bolıp esaplanadı. 2024-jıldıń ónimi ushın tájiriybe xojalıǵınıń jumıs rejesine bola, paxta, biyday, jońıshqa, gúnji, másh, bir jıllıq shópler hám ilimiy dala tájiriybeleri ushın eginler jaylastırılǵan.
Sońǵı jılları institut ilimpazları tárepinen jaratılǵan ǵawashanıń 2, biydaydıń 2, ayǵabaǵardıń 4, sudan shóbiniń 2, jońıshqanıń 1 jańa sortları Mámleketlik reestrge kirgizildi hám óndiriske engizildi. Sonıń ishinde, “Shımbay-5018” hám “KK-3535” sıyaqlı perspektivalı paxta sortları keń maydanlarda sınaqtan ótkerilmekte. Sonday-aq, “Shımbay,” “Aral” sıyaqlı biyday sortları da joqarı zúráátliligi menen tán alınıp, tuqımgershilik xojalıqlarına usınıldı.
Sonday-aq, institutta maylı eginler hám ot-jemlik eginlerdiń jańa sortların jaratıw hám onı óndiriske engiziw boyınsha da bir qatar unamlı isler ámelge asırılmaqta. Atap aytqanda, 2020-2023-jıllarda ayǵabaǵardıń “KK-28,” “KK-52,” “KK-60” hám “KK-50” sortları Mámleketlik reestrge kirgizilip, elimizdiń basqa wálayatları hám Qaraqalpaqstan Respublikasında suwǵarılatuǵın maydanlarǵa egiw ushın usınıs etildi.
– Institutta jaratılǵan ilimiy nátiyjeler tek ǵana selekciya baǵdarında emes, al, ot-jemlik eginler boyınsha da ámeliy nátiyje bermekte,-deydi Qaraqalpaqstan Diyqanshılıq ilim-izertlew institutı direktorı Bekmurat Turdıshev.- Atap aytqanda, jońıshqanıń «Karakalpakskaya-15», sudan shóbiniń «CHimbayskaya-yubileynaya» hám «CHimbayskaya-8» sortları Mámleketlik reestrge kirgizildi hám Qaraqalpaqstan Respublikası, Xorezm hám Buxara wálayatlarınıń suwǵarılatuǵın maydanlarına egiw ushın usınıs etildi. Usılar menen bir qatarda, sudan shóbiniń «CHimbayskaya-12» hám Afrika tarısınıń «G-6» jańa sortları jaratılıp, 2022-jılı Awıl xojalıǵı eginlerin sort sınaw Orayına topıraq qadaǵalawında sınaqtan ótkerildi hám usı oraydıń prezentaciyası tiykarında sort sınaw uchastkalarında sınaqtan ótkerilmekte.
2023-jılı jańadan jaratılǵan sortlarǵa patent alıw ushın Intellektuallıq múlk agentligi tárepinen ǵawashanıń jańa «KK-3545» sortına NAP 20230071, gúzgi biydaydıń «Shımbay» sortına NAP-2020 0051, «Aral» sortına NAP -2020 0052 sanlı talapnamalar alındı. Sonday-aq, gúnjiniń “Ónimdar” sortına patent alıw ushın hújjetler rásmiylestirilip, Ózbekstan Respublikası Intellektuallıq múlk agentligine usınıldı.
Instituttıń tájiriybe xojalıǵında selekcioner ilimpazlar tárepinen jaratılǵan ǵawashanıń jańa 2, gúzgi biydaydıń 2, báhárgi biydaydıń 2, arpanıń 1, sudan shóbiniń 2, afrika tarısınıń 1, júweriniń 2, jońıshqanıń 1 sortlarınıń baslanǵısh tuqımgershiligin shólkemlestiriw boyınsha jumıslar alıp barıldı.
2023-jılı jetistirilgen gúzgi biydaydıń “Aral” hám “Shımbay” sortlarınan 8400 kg, báhárgi biydaydıń “Saratov” hám “Sáwle” sortlarınan 650 kg, arpanıń Abu-Ǵafur sortınan 892 kg joqarı áwladlı tuqımları jetistirilip, tazalandı. Olar sońınan saylap alınıp, kommerciyalastırıw ushın tayarlandı.
Institutta jumsaq gúzgi biyday, báhárgi biyday, júweri, sudan shóbi hám afrika tarısı sortlarınan jońıshqanıń 1 sortınıń baslanǵısh tuqımgershiligin shólkemlestiriw boyınsha jumıslar alıp barıldı. Atap aytqanda, 2023-jılı jetistirilgen gúzgi biydaydıń “Aral” hám “Shımbay” sortlarınan 8400 kg, báhárgi biydaydıń “Saratov” hám “Sáwle” sortlarınan 650 kg, arpanıń “Abu-Ǵafur” sortınan 892 kg joqarı áwladlı tuqımları jetistirilip, tazalandı. Sońınan bul tuqımlar saylap alınıp, kommerciyalastırıw ushın tayarlandı.
Institutta jumsaq gúzgi biyday, báhárgi biyday, júweri, sudan shóbi hám afrika tarısı sortlarınan 2022-2023-jılda jetistirilgen joqarı áwlad tuqımlarınan 2023-jıl dawamında Respublika fermer xojalıqları hám basqa da islep shıǵarıwshılar menen xojalıq shártnamaları tiykarında kommerciyalastırılıp, instituttıń rawajlandırıw qorına 23,7 mln.sum qarjı ótkerildi.
Sonday-aq, institutımızda “International Center for Biosaline Agriculture” (ICBA) shólkemi menen birgelikte “Debelopment of Sustainable Agricultural Production Systems in Degraded Areas of Karakalpakstan” atamasındaǵı xalıqaralıq birge islesiwdegi joybarı boyınsha izertlew jumısları ámelge asırılmaqta.
“Food and Agriculture Organization” (FAO) shólkemi menen birgelikte xalıqaralıq joybardı ámelge asırıwǵa kelisip alınıp, shártnamalar dúzilmekte.
International Center for Agricultural Research in the Dry Areas (ICARDA) shólkemi menen xalıqaralıq CIMMYT (Meksika) ilimiy orayınan alıp kelingen sırt el báhárgi jumsaq biydaydıń 3 dana, qattı biydaydıń 1 dana sort úlgileri (ICARDA), shólkemi menen tıǵız birge islesip, fermerlerimiz ushın joqarı ónimdarlı sortlardı jaratıw boyınsha institut tájiriybe xojalıǵında ilimiy izleniwler alıp barılmaqta.
“EF-Polymer private limited” shólkemi tárepinen islep shıǵarılıp atırǵan gidrogellerdi institut tájiriybe xojalıǵı egislik maydanlarında sınaqtan ótkeriw boyınsha birgelikte tájiriybelerin alıp barılmaqta.
Sonday-aq, Rossiya Federaciyasınıń Federal ilimiy agroinjenerlik orayı VIM institutı, K.A.Timiryazev atındaǵı Rossiya mámleketlik agrar universiteti hám Kaluga APK tarawında qosımsha professional bilimlendiriw institutı, Qazaqstan diyqanshılıq hám ósimliktanıw ilimiy-izertlew institutı menen birge islesiw boyınsha memorandumları dúzilip, awıl xojalıǵı eginleriniń kollekciyalıq sort úlgilerin almasıw, ekologiyalıq sınaqtan ótkeriw, tájiriybeler almasıw, jas ilimpazlardıń mamanlıǵın arttırıw boyınsha stajirovkalarǵa jiberiw boyınsha birge islesiw shártnamaları islep shıǵılmaqta.
Keyingi jıllarda kommerciyalastırılǵan joybarlardan qosımsha qarjılar tabılıp, instituttıń rawajlanıwına qaratılmaqta.
Press-tur dawamında ilaj qatnasıwshıları instituttıń tájiriybe xojalıǵında bolıp, ilimpazlardan ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa juwap aldı.

Adilbay Orazov,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi sholıwshısı.