Ózbekstanda hár qıylı temalarda belsene qatnasıp kiyatırǵan ustaz jurnalistlerimizden Nargis Qosimova tárepinen tayarlanǵan “Mayıplıq jurnalistikası” atlı qollanbasın oqısańız, jámiyettegi imkaniyatı sheklengen insanlarǵa baylanıslı orınsız gáplerdi qollanıwdan bas tartasız. Olar menen qalay múnásibette bolıw, olardıń isenimine erisiw, ózin erkin seziw sıyaqlı qásiyetlerdi úyrenesiz. Bul qollanbanı oqıp atırıp, búgin de mine usınday insanlar haqqında neytrallıqtı buzatuǵın jurnalistler de oqısa eken, dep qalasań.
Tilekke qarsı, búgin dúnya xalqınıń 15 procenti, yaǵnıy 1 milliardtan aslamı mayıplıqtıń qanday da bir túrine iye. Bul insanlardıń 80 procenti rawajlanıp atırǵan mámleketlerge tuwra keledi, bul bolsa olardıń sociallıq qorǵalıwı hám integraciyasın áhmiyetli máselege aylandıradı. Olardıń kópshiligi ómiri dawamında jámiyette óz ornın tabıwda, tolıq shaxs sıpatında jasawda mashqalalarǵa dus keledi. Mine, usınday mashqalalar bar jerde jurnalistlerdiń ornı áhmiyetli. Biraq, kópshilik jaǵdaylarda jurnalistler imkaniyatı sheklengen insanlar menen sáwbetlesiwde úlken qáteliklerge jol qoyadı. Intervyu alıp atırǵan waqıtta arbashada otırǵan adamnıń aldında iyilip mikrofon tutıp turadı, tiykarında bolsa, dizerlep otırǵanı yamasa ol da orınlıqqa otırıp intervyu alǵanı maqul. Nátiyjede aldın hesh qashan bunday adamlar menen sáwbetlespegenligi yamasa imkaniyatı sheklengen insanlar haqqındaǵı nızamlardı bilmegenligi sebepli sátsiz materiallar sanı jáne birewge artadı.
Adamzat tariyxında barqulla fizikalıq yamasa ruwxıy jaqtan imkaniyatı sheklengen insanlar bolǵan. Rawajlanıwdıń túrli dáwirinde, túrlishe kózqaras, múnásibet bolǵanı da bar gáp. Maǵlıwmat ornında aytıw múmkin, áyyemde densawlıq penen baylanıslı mashqalalar urıstan keyin kóbeyip ketkeni ushın, urısta jaralanǵan burınǵı jawıngerler mayıp dep atalǵan. Tiykarında mayıp sózi latınshada “kúshli emes, kúshsiz” degen mánisti beredi. Hár dáwirde, hár mámlekette mayıplarǵa múnásibet ózgeshe bolǵan. Máselen, Franciyada densawlıǵı menen mashqalası bar adamlar eki toparǵa bólingen. Birinshi toparda burınǵı jawıngerler bolsa, ekinshi toparda áskeriy xızmetke barmaǵan, keselligi tuwma yamasa arttırılǵan adamlar bolǵan. Áyyemgi Greciyada bolsa, áskeriy mayıplar shańaraǵı mámleket qaramaǵında bolǵan. Rimde bolsa mayıplarǵa sawashta qolǵa kirgizilgen oljalardan úles ajıratılǵan, ekinshi topar mayıpları tek baspana hám awqat penen támiyinlengen. Sol dáwirlerde-aq imkaniyatı sheklengen insanlardıń jámiyette óz ornın tabıwǵa qaratılǵan shıǵarma Senica, Ciceron tárepinen jazıla baslanǵan.
Kórip turǵanımızday, imkaniyatı sheklengen insanlarǵa kemsitiwshi kózqaras penen qaraw mashqalası insaniyattıń pútkil tariyxı dawamında bar bolǵan hám elege shekem saplastırılmaǵan. Bunday insanlar haqqında sáwlelendiriw boyınsha Ózbekstanda da qollanba hám usınıslar islep shıǵılǵan. Solardan biri 2018-jılı Anhor.uz basılımı mayıplıǵı bar shaxslardı kemsitpew ushın awızeki sóylewde hám basılımlarda qanday sózlerden paydalanıw haqqında qollanba islep shıqtı. Bunı qarań, sonsha urınıslardan keyin de ayanısh, kemsitiw sezimin beretuǵın sózlerden ibarat shawqımlı atamalar berilip atır.
Olardan biri Aniq.uz basılımında (28.04.2019) “Ándijanda arbashadaǵı balanıń úyi nege buzılıp atır?” atlı material berilgen, al maqala imkaniyatı sheklengenler haqqında emes. Bul tek ǵana ayanısh sezimi arqalı kóriw sanın kóbeytiwge qaratılǵan shawqımlı atama. Jáne sonday materiallardan biri Xabar.uz basılımında (09.06.2024) “11 jıldan berli arbashada otıratuǵın balanıń: Men Watandı anam sıyaqlı súyemen!” atamasındaǵı material berilgen. Bir waqıya haqqında hár qıylı qatnas jasaw, hár qıylı tásir oyatıw múmkin. Bul material arqalı jurnalist imkaniyatı sheklengen insandı ózine tán qaharman sıpatında súwretleydi, biraq bul maqul emes. Sebebi olar qaharmanlıq kórsetpegen, sheklengen imkaniyatınan kelip shıǵıp, ómirde óz ornın tabıwǵa háreket etpekte.
Kóbinese biz jurnalistler ózimiz bilmegen halda imkaniyatı sheklengen insanlarǵa baxıtsız, ázzi, qurban sıyaqlı stigmatizaciya (grekshe tamǵa basıw) júklep qoyamız. Mine usınday qáte hám kemshiliklerdi saplastırıw tileginde hár qıylı qollanba, usınıs, koncepciyalar islep shıǵılǵan. Máselen, Rossiyanıń “Perspektiva” atlı mayıplar aymaqlıq jámiyetlik shólkemi ǴXQda mayıplıǵı bar insanlar temasın sáwlelendiriw konsepciyasın islep shıqqan.
Búgingi kún jurnalistleri de mine usınday qollanba hám koncepciyalar menen tanısıp shıqsa, imkaniyatı sheklengen insanlarǵa bolǵan stereotiplerge shek qoyǵan bolar edi, dep oylayman.

Surayyo Erkinova, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń magistrantı