Sociallıq izertlewler dáslep mashqalanıń kórinisin sızıp beredi, yaǵnıy statistika hám esaplawlar mashqalanıń kólemin anıqlaydı. Sistemalı alıp barılǵan baqlawlar mashqalanıń ósip yamasa kemeyip barıwı haqqında juwmaq beredi. Sociolog ilimpaz mashqalanıń sebeplerin izertleydi, onıń qáwpi hám aqıbetlerin talqılap ótkerip, kútilip atırǵan itimallıq jaǵdaylar haqqında boljaw beredi. Yaǵnıy, pálen mashqalanıń kólemi xalıq arasında pálen procentti qurap atır, sońǵı bes jıllıq statistikaǵa bola, mashqala keńeyip atır, mashqalanıń ósiw tezligi pálen procentti qurap atır, mashqalanıń keńeyiwi ekonomikalıq, finanslıq yamasa bilimlendiriw, yamasa densawlıqtı saqlaw, yamasa ruwxıy tárbiya jumıslarındaǵı kemshilikler menen proporcional sıyaqlı nátiyjeler bayan etiledi. Hár bir juwmaq hám kórsetkish izbe-iz hám anıq izertlewler ústinde kórinedi.
Hár qanday mashqala jámiyettiń jarası. Jaranı málhám menen emlew de múmkin yamasa oni kesip de dúzetiw múmkin. Dári-dármaq penen emlew bul jaranıń, keselliktiń dáslepki basqıshındaǵı jumıs bolıp esaplanıp, eger kesellik kúsheyse, endi keskinlew ilajlar kóriwge májbúr bolıp qaladı. Qıtaylı sárkarda Sun Zi: “Eń jaqsı urıs – bolmaǵan urıs”, “Eń jaqsı jeńis – urıssız erisilgen jeńis”, degenindey, keselliktiń aldın alıw hám onıń dáslepki belgileri kóringende emlewden jaqsı jumıs joq.
Jámiyette túrli jaralar payda bolmay, aldın alıw turaqlılıq kepili. Bunıń ushın jámiyet turaqlı sociallıq izertlewler tiykarında baqlanıwı, úyreniliwi kerek. Eger sociallıq izertlewler sistemalı hám ilimiy tiykarda qáliplestirilmese, kúnnen-kúnge júzege kelip atırǵan mashqalalar hámmeni tupik jolǵa kirgizip qoyadı.
Hár qanday materiallıq mashqala, ol paraxorlıq, jınısıy zorlıq, urlıq, kelispewshiliklerdiń kóbeyiwi, ǵalabalıq stress hám taǵı basqalar – bulardıń hámmesi ruwxıy jetispewshilikten baslanadı. Ruwxıy jetispewshilik – ádep-ikramlılıq normalarına ámel etpew, yaǵnıy qanaat, iybe, kishipeyillik, asıqpaw, salmaqlılıq hám sol sıyaqlı pazıyletlerdiń adamlarda jetispewi úlken-úlken mashqalalarǵa tiykar jaratadı.
Sociallıq mashqala jámiyette ruwxiy turaqsızlıqtı payda etedi, qatnasıqlardaǵı teń salmaqlılıqqa zıyan jetkeredi. Eger óz waqtında ilaj kórilmese, onıń aqıbetinde úlken krizis hám apatshılıqlar júz beriwi sózsiz.
Jámiyetti mine usınday apatshılıqlardan saqlaw ushın mámleket institutları jumıs alıp baradı, atap aytqanda, nızam shıǵarıwshı hákimiyat bul máselede tiykarǵı wazıypanı atqaradı. Nızamlar jámiyettegi barlıq túrdegi qatnasıqlardı tártipke salıp, nızambuzıwshılıqlar, nahaqlarǵa qarsı ilajlar kóriw menen shuǵıllanıp, álbette, bul iskerlik tiykarında mánawiy tárepler itibarǵa alınıwı kerek. Sonday-aq, nızamlardı qabıl etiw hám biykarlaw ápiwayı hádiyse emes, demek, hár bir jańa nızam yamasa ózgertiwge bolǵan zárúrlik ilimiy tiykarlanıwı shárt. Nızamlar tómengi palatanıń usınısı hám joqarı palatanıń tastıyıqlawı menen ámeliyatqa jaqınlassa da, nızam formasına kirgenge shekem oǵan bolǵan talaptıń ilimiy tiykarı bar bolıwı kerek.
Álbette, jámiyette belgili bir kórsetkishke iye bolǵan jınayatlar, máselen, adam óltiriw, urlıq, tonawshılıq, aldawshılıq hám t.b., bir sóz benen aytqanda, jámiyetlik qáwpi úlken bolǵan jınayatlarǵa qarsı nızamlı jazalar kodekslerde sáwlelenedi, biraq máseleniń biz aytpaqshı bolǵan tárepi sonda, bul mashqalalardıń jámiyette kóbeyip yamasa azayıp atırǵanı haqqında anıq maǵlıwmat zárúr. Bul jazalardıń muǵdarın belgilewde áhmiyetli. Yaǵnıy mashqala kólemi hádden tısqarı keńeyip ketken bolsa, jazalardıń qattıraq bolıwı tábiyǵıy, biraq mashqala ele keń en jayıp úlgermegen bolsa, oǵan ruwxıy usılda saplastırıw ilajları birlemshi wazıypa esaplanıwı kerek.
Nızamlar adamgershilikti qorǵawı kerek. Adamgershilik joǵalsa, hámme nárse joǵaladı. Insanıylıq bul miyrim-shápáát, júrektiń jumsaqlıǵı, zulımlıq penen kelispewshilik, nahaqlıqqa qarsı qatań túrde nızam tiykarında gúresiw, ázzi hám biysharalardı túsiniw bolıp tabıladı. Sonday-aq, hár bir ilaj jaǵdayǵa say bolıwına erisiw kerek. Yaǵnıy berilip atırǵan dári kesellikti emlewi kerek, onı óltirip qoymasın.
Háziret Sahıpqıran Ámir Temur mashqalalardı on bólekke bólip, toǵız bólegin másláhát penen sheshiwdi maqul kóretuǵın edi. Tek bir bóleginde ǵana kúsh isletetuǵın edi. Qálbtiń oyawlıǵı hám aqıldıń tereńligi menen qıyın jaǵdaylarǵa túspew, al awır jaǵdaylardan shıǵıp ketiw múmkin. Bul bolsa jáne eki isti – ruwxıy jetiklik hám ilimiy tiykarlanǵan sociallıq baqlawlardı talap etedi.
Biziń sharayatımızda hámme tárepten ayqın kórinetuǵın mashqalalar tómendegiler bolıp tabıladı:
Shańaraqlar bekkemligi. Yaǵnıy shańaraqlardıń ajırasıwlarınıń kóbeygeni úlken mashqala. Bul jerde bárinen burın, jaslarǵa shańaraqtıń qádirin túsindiriw hám ajırasıw máselesiniń quramalı basqıshların engiziw zárúr. Hayal-qızlar huqıqı yamasa gender teńligi degen atamalar astında hár qıylı keskin nızamshılıq ilajlar kútilgen nátiyjeni bermeydi. Hayalǵa zulımlıq eń dáslep, ruwxıy artta qalıwshılıqtan kelip shıǵadı. Demek, eń úlken kúsh erkek hám hayaldıń shańaraqtaǵı wazıypasın ańlatıwǵa, sonday-aq, erli-zayıplılar bir-birin túsiniwi, qádirlewi kerek ekenligin túsindiriwge mobilizaciyalanıwı shárt. Gender teńligi támiyinleniwi ushın, hayaldıń huqıqın kúsheytemiz dep, bir táreptiń nızamlı sheklewin qollap-quwatlap, ekinshi táreptiń jeńilliklerin arttırıw arqalı erli-zayıplı arasında dushpanlıq hám óshpenlilikti payda etpew kerek. Adamlardıń dúnyaǵa kózqaraslarında ayırmashılıqlar bar, bir kúni qátelesse, bir kúni táwbe etiwi bar, erli-zayıplılar urısı – bet oramal qurıwı, keskin nızamlı ilajlar aqır-ayaǵında shańaraqtıń krizisine alıp keliwi tábiyǵıy.
Jaslar tárbiyasındaǵı mashqalalar. Jaslar arasında ishiwshilik, jınayat, jınısıy turmıstıń erte baslanıwı, ilim hám mamanlıqqa bolǵan umtılıstıń tómenlewi, qarım-qatnastaǵı jetispewshilik belgileri kóbeygen. Máselen, onlayn formada oyın oynaytuǵın balalardıń dúnyaǵa kózqarası búgin bizdi ayrıqsha oylandırıwı kerek. 2023-jıl fevralda “Aslam boi” laqaplı PUBG oyınshısı bolǵan jas óspirim tártip buzıwshılıǵı ushın IIBge shaqırılǵanında bir topar PUBGshi balalar onı qorǵaw ushın kóshege shıǵıp topar bolıp júrgen edi. Mashqala tez sheshildi, biraq ol pútkilley joǵaldı degeni emes, onlayn túrde PUBGge tutqın bolǵan mıńlaǵan balalardıń ruwxıy jaǵdayı qatań oylanatuǵın hám ilimiy tekseriletuǵın sociallıq hádiyse bolıp tabıladı.
Rawajlanǵan mámleketlerde, atap aytqanda, AQShta adamlardıń jumıssızlıǵı, shańaraqsızlıǵı, náshebentlik zatlarǵa berilip, ózligin joǵaltıw dárejesi keń ekenligi ashıq haqıyqat. Atap aytqanda, Las-Vegas qalası astındaǵı tunnellerde mıńlaǵan adamlar jabayı jaǵdayda jasap atırǵanı haqqında internet dereklerinde jeterli hújjetler bar. Sonday-aq, Yaponiyada jawgershilik jaǵdayı da bar, bul hádiyse de biziń itibarımızdan shette qalıwı múmkin emes. AQSh hám Yaponiyadaǵı bul eki jaǵdaydıń ulıwma mánisi sonda, adamlarǵa, jámiyetke qosılıwdı qálemegen, shańaraq juwapkershiliginen qashqan adamlar mine, usınday turmıs tárizin tańlaǵan. Olar hár qanday baqlaw-qadaǵalawdan jıraq bolıwdı qáleydi. Turmıs tárizlerinde pútkilley adamgershilik belgileri joq.

ÓzA