Búgin Ózbekstanda kreditsiz insandı tabıw derlik imkansız. Avtomobil kerek pe – kredit bar. Pul jetispey atırsa – kredit. Telefon yamasa turmıslıq texnika satıp almaqshısız ba – múddetli tólem xızmetinizde. Qısqası, kredit búgin tańlaw emes, al kópshilik ushın májbúriy zárúrlikke aylandı.
Oraylıq banktiń maǵlıwmatlarına bola, 2025-jılı xalıqtıń bankler aldındaǵı jámi qarızı derlik 595 trillion sumdı quraǵan. Biraq tiykarǵı mashqala qarız kóleminde emes, al kredit procentleriniń joqarılıǵında.
Házirgi waqıtta kommerciyalıq banklerde kreditler boyınsha ortasha procent stavkası 23-24 procent átirapında. Ayırım banklerde bul kórsetkish 49 procentke shekem, kredit kartaları boyınsha bolsa 74,9 procentke shekem jetiwi múmkin.
Ne ushın Ózbekstanda kredit procentleri joqarı? Bul sorawǵa juwap tabıw ushın Bank-finans akademiyasınıń aǵa oqıtıwshısı, ekonomist-ekspert Hamid Rahmatov penen sáwbetlestik.
— Nege Ózbekstanda kredit procentiniń stavkaları joqarı?
— The Global Economy tárepinen toplanǵan statistika tiykarında Ózbekstan 83 mámleket arasında kredit procentleri joqarılıǵı boyınsha dúnyada 7-orında, Aziyada bolsa 1-orında turadı.
Oraylıq bank maǵlıwmatlarına bola, 2024-jıldıń dáslepki 9 ayında kommerciyalıq bankler tárepinen fizikalıq táreplerge berilgen kreditler boyınsha ortasha procent stavkası 24,5 procentti quraǵan. Bul kórsetkishke jeńilletilgen hám mikrokreditler kirgizilmegen.
Házirgi waqıtta xalıq eń kóp paydalanatuǵın mikrokreditler boyınsha procent stavkaları jáne de joqarı. Mámleketlik banklerde bunday kreditler ortasha 30-35 procent, onlayn kredit beriwshi sanlı banklerde bolsa 49 procentke shekem jetiwi múmkin. Ámelde kóplegen kreditler 40-49 procent aralıǵında berilip atır.
Kreditlerdiń qımbatlıǵı bir qatar fundamental ekonomikalıq, siyasiy hám huqıqıy faktorlar menen baylanıslı:
Joqarı inflyaciya – bankler keleshekte puldıń qádirsizleniw qáwpin esapqa alıp, procent stavkaların asıradı.
Qımbat finanslıq resurslar – Ózbekstannıń xalıqaralıq kredit reytingi salıstırmalı tómen bolǵanı sebepli bankler sırtqı qarjılardı joqarı procentlerdiń esabınan tartadı. Bul bolsa kreditlerdiń bahasına tikkeley tásir etedi.
Joqarı risk dárejesi – kredit tólemleriniń keshigiwi, xalıqtıń real tólew qábileti haqqında tolıq málimleme joq ekenligi bankler ushın qáwipti arttıradı hám bul procent stavkalarında sáwlelenedi.
Usı mashqalalar sheshilmese, kreditler arzanlawı qıyın. Bunıń ushın inflyaciyanı tómenletiw, bank sistemasında básekini kúsheytiw hám xalıqtıń finanslıq sawatlılıǵın arttırıw úlken áhmiyetke iye.
– Siziń kreditke múnásibetińiz qanday?
– Men kreditke abaylı hám sın kózqarastan qatnas jasayman. Ámelde men kredit xızmetlerinen paydalanbayman hám qarız minnetlemelerin óz moynıma almawdı abzal kóremen. Bul qarar qarjı imkaniyatınıń joqlıǵı menen emes, al kreditlew ámeliyatınıń unamsız aqıbetlerin sanalı tallaw nátiyjesinde qáliplesken.
Bárinen burın, joqarı procent stavkaları qarız alıwshı ushın uzaq múddetli finanslıq júk payda etedi. Procent tólemleri real dáramattıń salmaqlı bólegin iyelep, qor qáliplestiriw imkaniyatların shekleydi hám finanslıq turaqlılıqqa unamsız tásir kórsetedi.
Ekinshiden, belgisiz ekonomikalıq sharayatlarda kredit minnetlemeleri úlken qáwip-qáterlerdi keltirip shıǵaradı. Dáramattıń turaqlı emesligi yamasa inflyaciyanıń joqarılıǵı qarızlardı óz waqtında qaytarıw imkaniyatın tómenletedi hám qarız júginiń artıp barıwına alıp keledi.
Úshinshiden, kreditke artıqsha súyeniw tutınıw mádeniyatınıń teńsiz qáliplesiwine sebep boladı. Qarız esabınan islengen tutınıw real qun jaratpastan, keleshektegi dáramatlardı aldınnan sarplawdı ańlatadı.
Sonıń ushın men finanslıq jumısta tiykarınan óz qarjılarım esabınan háreket etiwdi, dáramat hám qárejet arasındaǵı teń salmaqlılıqtı saqlawdı jáne toplaw hám investiciyaǵa tiykarlanǵan qatnastı eń maqul strategiya dep bilemen.
— Kredit pútkil dúnyada keń qollanıladı. Shet el tájiriybesinen nelerdi úyreniw múmkin?
Kredit qatnasıqları jáhán ekonomikasınıń ajıralmas bólegi esaplanadı. Biraq kredit ajıratıw shártleri mámleketten mámleketke sezilerli dárejede parıq qıladı. Xalıqaralıq tájiriybe sonı kórsetedi, kredit sistemasın xalıq ushın qolaylı etiwde institucionallıq, huqıqıy hám texnologiyalıq faktorlar sheshiwshi áhmiyetke iye.
Rawajlanǵan mámleketlerde qarız alıwshınıń tólew qábileti ashıq kredit skoring sistemaları arqalı bahalanadı. AQSh hám Evropa mámleketlerinde bul sistema bank hám qarıydar ushın birdey túsinikli bolıp, subektiv qararlardı azaytadı. Ózbekstan ushın da kredit-skoringti jetilistiriw hám onıń islew principleri xalıqqa ashıq túrde túsindiriw áhmiyetli.
Sonday-aq, tómen inflyaciya hám salamat báseki ortalıǵı procent stavkaların tómenletiwde tiykarǵı faktor esaplanadı. Rawajlanǵan mámleketlerde makroekonomikalıq turaqlılıq kredit resursların arzanlastırıwǵa xızmet etedi. Ózbekstan ushın bul baǵdarda inflyaciyanı izbe-iz azaytıw hám bankler arasında básekini kúsheytiw áhmiyetli wazıypa bolıp qalmaqta.
Sonıń menen birge, rawajlanǵan mámleketlerde qarız alıwshılardıń huqıqıy qorǵalıwın kúsheytiwge ayrıqsha itibar qaratıladı. Máselen, Evropa Awqamında “Tutınıwshı krediti haqqında”ǵı direktivalarǵa muwapıq, kredit alıwshıǵa barlıq tólemler, jasırın komissiyalar hám haqıyqıy procent stavkası (APR) tolıq hám ashıq túrde usınılıwı shárt. Ózbekstanda da kredit shártnamaların til hám mazmun jaǵınan xalıq ushın jáne de ápiwayı hám túsinikli etiw áhmiyetli wazıypa esaplanadı.
Xalıqaralıq ámeliyatta sanlı banking hám fintex sheshimleriniń engiziliwi kreditke kiriw imkaniyatların sezilerli dárejede keńeytti. Qubla Koreya, Singapur hám Estoniya sıyaqlı mámleketlerde onlayn identifikaciya, elektron shártnamalar hám aralıqtan kredit ajıratıw sistemaları arqalı waqıt hám qárejetler qısqartılǵan. Ózbekstan ushın da kredit processlerin sanlastırıw hám byurokratiyalıq tosqınlıqlardı azaytıw ayrıqsha áhmiyetke iye.
Ayırım mámleketlerde islam finanslıq instrumentlerinen paydalanıw xalıqtıń finanslıq xızmetlerge bolǵan isenimin arttırıwǵa xızmet etpekte. Malayziya, Indoneziya hám Birlesken Arab Ámirlikleri tájiriybesi procentke tiykarlanbaǵan qarjılandırıw túrleri – murabaha, ijara hám musharakanıń xalıq ushın salıstırmalı túrde maqul ekenin kórsetedi. Ózbekstan sharayatında da islam finans institutların rawajlandırıw kredit xızmetlerin diversifikaciyalaw imkaniyatın beredi.
Juwmaqlap aytqanda, Ózbekstanda kredit sistemasın xalıq ushın jáne de qolaylı etiwde sırt el tájiriybesinen tómendegi baǵdarlarda paydalanıw múmkin: ashıq-aydın kredit bahalaw sistemaların engiziw, inflyaciyanı tómenletiwge qaratılǵan turaqlı makroekonomikalıq siyasat alıp barıw, tutınıwshılardıń huqıqların nátiyjeli qorǵaw, sanlı bankingti rawajlandırıw hám islam finans instrumentlerin engiziw. Bul ilajlar kredit xızmetleriniń turaqlı hám sociallıq jaqtan juwapkershilikli bolıwın támiyinleydi.
– Ózbekstan kredit bazarındaǵı házirgi jaǵday hám kredit siyasatın qalay bahalaysız?
– Ózbekstanda tutınıw kreditleri bazarınıń sońǵı jıllarda jedel pátlerde keńeyip atırǵanı qarjı sistemasındaǵı áhmiyetli tendenciyaǵa aylandı. Rásmiy maǵlıwmatlarǵa bola, 2023-jılı xalıqqa ajıratılǵan tutınıw kreditleriniń kólemi 40,14 trillion sumdı quraǵan bolsa, 2024-jılı bul kórsetkish 18,54 trillion sum dárejesinde atap ótildi. Bul kredit bazarında belsendilik joqarı ekenin, sonıń menen birge tártipke salıw hám saqlıq siyasatı kúsheytilgenin kórsetedi.
Ámelde aylıq alıp isleytuǵın xalıqtıń úlken bólegi kredit minnetlemelerine iye. Bankler ushın miynet haqı karta arqalı alınatuǵın qarıydarlar eń tartımlı segment esaplanadı, sebebi aylıq tólemlerdi avtomatikalıq uslap qalıw mexanizmi qarız qaytıp kelmew qáwpin azaytadı. Sonıń ushın tutınıw kreditleriniń tiykarǵı bólegi mine usı kategoriyaǵa tuwra kelmekte.
Biraq bul processti tek unamlı bahalaw durıs emes. Birinshiden, tutınıw kreditleriniń ósimi xalıqtıń real dáramatlarınıń ósiminen ústin bolsa, artıqsha qarızlanıw qáwipi júzege keledi. Dáramattıń úlken bólegi kredit tólemlerine qaratılıwı finanslıq erkinlikti sheklep, ulıwma turaqlılıqqa unamsız tásir kórsetiwi múmkin.
Ekinshiden, kredit bazarında procent stavkaları ele de joqarı dárejede saqlanıp qalmaqta. Nátiyjede tutınıw kreditleri qısqa múddette turmıs dárejesin qollap-quwatlaytuǵınday kórinse de, uzaq múddette “keleshektegi dáramatlardı aldınnan jumsaw” mexanizmine aylanıp qalıw qáwipin kúsheytedi.
Úshinshiden, ámeldegi kredit siyasatı tiykarınan tutınıwdı xoshametlewge qaratılǵan bolıp, investiciya hám óndiristi qarjılandırıw ekinshi dárejede qalmaqta. Xalıqaralıq tájiriybe sonı kórsetedi, tutınıw kreditleri úlesiniń hádden tıs artıwı ekonomikalıq ósiwdi real qun jaratıw emes, al jasalma talap esabınan támiyinleydi.
Usı kózqarastan, Ózbekstandaǵı házirgi kredit siyasatın abaylı, biraq qayta teńsalmaqlılıqtı talap etetuǵın dep bahalaw múmkin. Kreditlewdi jáne de juwapkershilikli etiw, qarız júgin bahalaw mexanizmlerin kúsheytiw, finanslıq sawatlılıqtı arttırıw hám kreditlerdi real dáramatlardıń ósiwi menen úylestiriw zárúr.
Ashshı bolsa da, tán alıw kerek: kredit ajıratıwda kepil talap etiliwi bank hám qarıydar arasında tolıq institucionallıq isenim qáliplespegenin kórsetedi. Zamanagóy sharayatta bolsa puqaranıń sanlı “finanslıq pasportı” tiykarında tólew qábiletin bahalaw imkaniyatı bar. Bunday sistema puqaranıń dáramatları, kredit tariyxı, salıq hám kommunallıq tólemler tártibi sıyaqlı maǵlıwmatlardı qamtıp aladı hám kepilsiz, obektiv bahalaw imkaniyatın beredi.
Rawajlanǵan mámleketlerdiń tájiriybesi sonı kórsetedi, sanlı bahalaw sistemaları rawajlanǵan sayın kepil institutı áste-aqırın óz áhmiyetin joǵaltpaqta. Ózbekstan sharayatında da mámleketlik uyımlar hám finans institutları arasında maǵlıwmatlar integraciyası támiyinlense, bunday qatnastı engiziw múmkin. Bul bankler ushın qáwip-qáterlerdi anıq basqarıw, puqaralar ushın bolsa kreditke kiriwdi ápiwayılastırıw hám finanslıq qádir-qımbattı saqlaw imkaniyatın beredi.
– Dúnya mámleketlerinde kredit procentleri qansha?
– 2024-25-jıllarda kreditler boyınsha ortasha procent stavkaları tómendegishe edi: Shveycariya – 2,86 procent, Izrail – 2,96 procent, AQSh – 3,28 procentti quramaqta.
Trading Economics maǵlıwmatlarına bola, Peru dúnyadaǵı eń arzan kreditlerdi tek 0,8 procent penen usınadı. Yaponiyada bul stavka 1,7 procent, Daniyada bolsa 3,25 procentti quraydı. Salıstırıw ushın, Peruda qarız alıw Ózbekstanǵa qaraǵanda 30 ese arzan.

Shahnoza Mamaturopova,
Doniyor YoQUBOV (video), ÓzA