Ullı oyshıl, shayır hám mámleketlik ǵayratker Zahiriddin Muhammed Baburdıń miyrası búgin jańa ilimiy hám ádebiy basqıshqa kóterilmekte. Babur shıǵarmalarınıń túrkiy dúnyada keńnen tarqalıwı, olardı zamanagóy ilimiy tiykarda úyreniw hám ǵalabalıq en jaydırıw jolında úsh áhmiyetli basılım – “Baburnama”nıń qırǵız tilindegi awdarması, “Túrkiy baburtanıw” baǵdarındaǵı izertlewler hám “Babur shıǵarmaları sózligi”niń basıp shıǵarılıwı ayrıqsha áhmiyetke iye.
“Baburnama” búgingi kúnde dúnyanıń 20 dan aslam tilinde, 40 tan aslam variantta bar. Shıǵarma burın túrk, ázerbayjan, uyǵır hám qazaq tillerine awdarılǵan bolsa, endi ol qırǵız kitapqumarlarına da ana tilinde usınıldı.
Shıǵarma qırǵız tiline qırǵızstanlı baburtanıwshı ilimpaz, filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı Xosiyat Bekmirzaeva tárepinen awdarıldı. Kitap Qırǵızstannıń “Ul-u toolor” baspasında basıp shıǵarıldı.
Awdarma procesinde qırǵız hám ózbek ilimpazlarınıń keńnen birge islesiwi jolǵa qoyıldı. Atap aytqanda, ilimpaz hám jurnalist Twlanboy Qurbonov jáne qırǵız jazıwshısı Abibilla Pazilov ádebiy redakciyanı ámelge asırdı. Ilimiy sholıwshılar sıpatında professor Kiyas Moldaqosimov, akademik Nur Saralaev hám professor Sulayman Qayıpov qatnastı.
Qırǵız xalıq jazıwshısı, TÚRKSAY bas xatkeri Sultan Raev kitapqa kiris sóz jazǵan bolsa, filologiya ilimleriniń doktorı, baburtanıwshı ilimpaz Shuhrat Hayitov juwaplı redaktor sıpatında jumıs alıp bardı hám Baburdıń ómiri jáne jumısına baylanıslı áhmiyetli ilimiy-tariyxıy maǵlıwmatlar bólimin tayarladı.
Sonday-aq, Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń akademigi Shuhrat Sirojiddinov, “Babur” xalıqaralıq jámiyetlik fondınıń baslıǵı Zokirjon Mashrabov, ádebiyattanıwshı ilimpaz hám awdarmashı Zuhriddin Isomiddinov, professor Maqsud Asadov hám docent Dilafruz Muhammadieva awdarma redaktorlaw procesinde qatnastı.
Bul awdarma tek ǵana ádebiy qubılıs emes, al túrkiy xalıqlar arasındaǵı ilimiy hám mádeniy jaqınlıqtıń ayqın úlgisi bolıp tabıladı. “Baburnama”nıń qırǵız tilinde basıp shıǵarılıwı Babur miyrasınıń túrkiy oy-pikir keńisligindegi ornın jáne de bekkemleydi.
Babur miyrasınıń túrkiy dúnya kóleminde úyreniliwi házirgi waqıtta ayrıqsha ilimiy baǵdar – túrkiy baburtanıwshılıq sıpatında qáliplesip barmaqta. Tuwısqan mámleketler ilimpazlarınıń birgeliktegi izlenisleri Babur shıǵarmaların salıstırmalı-tariyxıy, lingvistikalıq hám ádebiy jaqtan tereń tallaw imkaniyatın bermekte.
Qırǵız tilindegi “Baburnama” basılımı mine usı ilimiy baǵdardıń ámeliy nátiyjesi bolıp tabıladı. Bul process túrkiy xalıqlar ádebiy miyrasınıń uqsas negizlerin ashıp beriw, tariyxıy-mádeniy baylanıslardı bekkemlew hám Babur tulǵasın ulıwma túrkiy oy-pikir sheńberinde qayta talqılawǵa xızmet etedi.
“Túrkiy baburtanıw” sheńberinde ámelge asırılıp atırǵan izertlewler tek ǵana tekstologiya hám awdarmashılıqtı emes, al tariyx, filosofiya, tiltanıw hám mádeniyattanıw tarawların da qamtıp almaqta. Bul bolsa Babur miyrasın enciklopediyalıq qatnas tiykarında úyreniw imkaniyatın jaratadı.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń tiyisli qararına muwapıq basıp shıǵarılǵan “Babur shıǵarmalarınıń sózligi” baburtanıwshılıqta áhmiyetli ilimiy waqıya boldı. Bul sózlikte “Baburnama”, “Babur diywanı” hám “Mubayyin” shıǵarmalarındaǵı sózlerge túsinik berilgen.
Sózlik Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń qáwenderliginde “Ádebiyat” baspasında basıp shıǵarıldı hám Babur tuwılǵanınıń 543 jıllıǵına múnásip sawǵa boldı.
Bul sózlik Babur shıǵarmalarınıń tiykarǵı sózlik baylıǵın qamtıp alǵan bolıp, zamanagóy sózliktanıw principleri hám tariyxıy-filologiyalıq tallaw tiykarında dúzilgen. Onda aldınǵı sózliklerde jazılmaǵan sóz hám sóz dizbekleri kirgizilgen, ayırım túsiniklerge anıqlıq kirgizilgen.
Bul basılım ilimiy xızmetkerler, filologiya fakultetleriniń professor-oqıtıwshıları hám studentleri, sonday-aq, Babur dóretiwshiliginiń keń kitapqumarları ushın mólsherlengen.
“Baburnama”nıń qırǵız tilinde basıp shıǵarılıwı, túrkiy baburtanıw baǵdarınıń keńeyiwi hám “Babur shıǵarmaları sózligi”niń basıp shıǵarılıwı Babur miyrasınıń jańa dáwirde jáne de tereńirek úyrenilip atırǵanınan derek beredi.
Bul basılımlar tek ǵana ádebiy miyrastı saqlaw emes, al túrkiy xalıqlar arasındaǵı ilimiy hám mádeniy birge islesiwdi bekkemlew, Babur tulǵasın ulıwma jer júzilik oy-pikir keńisliginde jáne de keńirek kórsetiwge xızmet etedi.

Dildora DWSMATOVA,
ÓzAnıń xabarshısı