Malinali chay, xantal plasteri jóteldi qaldırıwı, demlep ishilgen shóptiń shıpa beriwshi kúshi kópshiligimizge balalıqtan belgili.
Sebebi, apalarımız hár dayım shıpakerge múrájat ete bermegen, kerisinshe aqlıqların xalıq medicinası usıllarınan nátiyjeli paydalanıp emlegen. Házir zamanagóy medicina rawajlanǵan, hár qıylı apparatlar insannıń qay jeriniń awırıp atırǵanın dárhal anıqlap beredi. Soǵan qaramastan, dástúriy emlewden de pútkilley waz keshilmegenin Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkemi (JDSSh) de tán almaqta. Jaqınnan struktura juwapkerleri bul baǵdardaǵı áwladtan-áwladqa ótip kiyatırǵan bilimlerdi qayta kórip shıǵıw baslamasın alǵa qoydı. Oǵan tiykar jeterli, sebebi JDSShǵa aǵza mámleketlerdiń derlik 90 procentinde xalıqtıń salmaqlı bólegi dástúriy medicinadan paydalanadı eken.
Jaqında Jańa Delide Dástúriy medicina boyınsha JDSSh ekinshi global sammiti bolıp ótti. Hindstan húkimeti menen birgelikte shólkemlestirilgen ánjumanda 100 den aslam mámleketten ministrler, ilimpazlar, jergilikli jetekshiler hám ámeliyatshılar qatnastı. Forumda JDSShnıń 2025-2034-jıllar ushın dástúriy medicina boyınsha globallıq strategiyanı ámelge asırıwdı jedellestiriwge qaratılǵan iri ilimiy baslamalar tanıstırılıp, jańa minnetlemeler járiyalandı. Bul hújjet dáliller bazasın bekkemlew, tártipke salıwdı jetilistiriw, densawlıqtı saqlaw sistemasına integraciyalaw hám jámáátlerdi birge islesiwge tartıwdı názerde tutadı.
Dástúriy medicina zamanagóy biologiyalıq medicina payda bolıwınan ádewir aldın qollanılǵan hám búgingi kúnde de rawajlanbaqta. Kópshilik ushın birden-bir medicinalıq járdem usılına aylanǵan bul sistema jergilikli dárejede bar, arzan hám tanıs. Qalaberdi, kópshilik zamanagóy medicinaǵa múrájat etiw imkaniyatı bolsa da, densawlıǵın saqlawda kóbirek “tábiyiy” qatnastı abzal kóredi.
– Haqıyqatında da, insaniyat mıń jıllar dawamında arttırılǵan tájiriybeni zamanagóy ilim hám texnologiya imkaniyatı menen birlestiriw waqtı álle qashan kelgen, – deydi JDSSh bas direktorı Tedros Adanom Gebreesus.
Onıń atap ótiwinshe, “Jasalma intellektten genomikaǵa shekemgi innovaciyadan paydalanıw menen birge juwapkershilikli, ádep-ikramlı hám ádil qatnas dástúriy medicina potencialın ashıp beredi, hár bir jámiyet, hátteki planetamız ushın qáwipsiz, aqıllı hám turaqlı densawlıqtı saqlaw sheshimin usınadı”.
Densawlıqtı saqlaw sistemasında barǵan sayın artıp atırǵan mashqalalar sharayatında dúnya xalqınıń derlik yarımı yamasa 4,6 milliard adam zárúr medicinalıq xızmetten paydalanıw imkaniyatına iye emes, sherek bólegi, yaǵnıy 2 milliardtan aslamı finanslıq qıyınshılıqqa dus kelmekte.
Dástúriy medicinanı densawlıqtı saqlaw sistemasına integraciyalaw arzan, adamlarǵa baǵdarlanǵan xızmetten paydalanıw imkaniyatı, universal densawlıqtı saqlaw qamtıp alıwın keńeytiw ushın júdá áhmiyetli. Onda hár bir adam finanslıq qıyınshılıqsız kerekli járdemdi ala aladı.
Dáliller kórsetedi, usı qatnasıq puldı únemleydi, profilaktika hám densawlıqtı saqlawdı bekkemlewge qaratılǵan antibiotikten aqılǵa uǵras paydalanıw baǵdarında unamlı nátiyje beriwi múmkin.
Nátiyjeli integraciya bekkem ilimiy tiykar, global sapa hám qáwipsizlik standartı jáne kúshli tártipke salıw sistemasın talap etedi.
– Biomedicina hám dástúriy medicinanı bahalaw, tastıyıqlaw procesinde de tap usınday ilimiy qatańlıq qollanılıwı kerek, – deydi JDSSh bas ilimpazı Silvi Briand. – Sonıń menen birge, biologiyalıq kóp túrlilik, mádeniy sezimtallıq hám ádep-ikramlılıq principine húrmet etiliwi kerek. Tıǵız birge islesiw, aldınǵı texnologiya – mısalı jasalma intellekt, genomika, sistemalar biologiyası, nevrologiya hám aldınǵı maǵlıwmatlar analizi dástúriy medicinanı úyreniw, bul baǵdardan paydalanıw usılın ózgertiw imkaniyatına iye.
Dástúriy medicina dárilik ósimlikler jetistiriwdi óz ishine alǵan tez rawajlanıp atırǵan globallıq sanaat tarmaǵın qollap-quwatlaydı. Barlıq dástúriy dári hám biomedicinalıq qurallardıń yarımınan kóbi jańa dáriler jaratıw ushın áhmiyetli derek bolıp qalmaqta. Bul tábiyǵıy resurslar menen baylanıslı tárepi.
Jergilikli xalıqlar dúnya biologiyalıq hár túrliliginiń shama menen 40 procentin saqlap qaladı, tilekke qarsı, bul qatlam planetamız xalqınıń tek 6 procentin quraydı. Dástúriy medicinanıń rawajlanıwı jergilikli xalıqlar huqıqı, ádil sawda principi hám payda almasıwı menen baylanıslı.
Gúwası bolıp atırǵanımızday, Jer sharında elege shekem dástúriy medicinadan keńnen paydalanılmaqta. Demek, planetamız xalqınıń salamatlıǵın saqlaw, abadanlıǵın támiyinlew ushın tábiyǵıy resurslardı saqlaw júdá áhmiyetli. Soǵan qaramastan, házirgi waqıtta bul tarawǵa global densawlıqtı saqlaw izertlewlerin qarjılandırıwda tek ǵana bir procent qarjı ajıratılmaqta. Bul boslıqtı toltırıw ushın JDSSh Global dástúriy medicina kitapxanasın iske qospaqta. Bul joybar sheńberinde dástúriy emlew usılların qollanıw boyınsha izertlew, siyasat, tártipke salıw hám hár qıylı temalarǵa baylanıslı toplamlardı qamtıp alǵan 1,6 millionnan aslam basılım bar.
Qullası, dálillerge tiykarlanǵan zárúrlik sıpatında dástúriy medicinanı rawajlandırıw húkimetler dárejesinde qollap-quwatlanıwı shárt.

S.Rahimov, ÓzA