Múnásibet

Mámleketimiz basshısınıń Oliy Majliske hám xalqımızǵa jollaǵan Múrájatında atalǵan sanlar bir qaraǵanda ápiwayı statistika sıyaqlı kóriniwi múmkin. Biraq, olardıń artında Jańa Ózbekstannıń real kórinisi – jańa jumıs orınları, jańa kárxanalar, keńeyip atırǵan eksport, bekkemlenip atırǵan isenim hám adamlar turmısında sezilip atırǵan anıq ózgerislerdi kóriwimiz múmkin. Bul sanlar ekonomikamızdıń búgingi dárejesin emes, al xalqımız qanday úlken jumıslardı orınlawǵa uqıplı ekenin kórsetpekte.
Búgingi kúnde jalpı ishki ónimimiz birinshi márte 145 milliard dollardan astı. Eksport 23 procentke ósip, 33,4 milliard dollarǵa jetti. Altın-valyuta rezervleri 60 milliard dollardan astı. Sırt el investiciyalarınıń kólemi bolsa 43,1 milliard dollarǵa jetti. Bul tek ǵana “úlken sanlar” emes, al mámleketimizdiń ekonomikalıq siyasatı durıs joldan baratırǵanın kórsetetuǵın anıq dáliller bolıp esaplanadı.
Sır emes, házir pútkil dúnyada jaǵday awır. Transport jolları úzilmekte, shiyki zat qımbatlamaqta. Usınday sharayatta da ekonomikanıń turaqlı ósip atırǵanı, bazar reformaları, energetikadaǵı túpkilikli burılıs eń úlken nátiyjemiz bolıp esaplanadı.
Kópshilik ushın suveren reytingtiń “VV-“dan “VV” qáddine kóterilgeni ápiwayı jańalıq sıpatında kóriniwi múmkin. Negizinde, bul júdá úlken jetiskenlik. Sebebi, bul ózgeris sebepli sırttan alınatuǵın qarjılar arzanlasadı. Procent stavkaları 1-1,5 punktke tómenleydi. Nátiyjede, sırtqı qarız qárejetleri jılına keminde 300 million dollarǵa azayadı. Bul – kóbirek mektep, kóbirek jol, kóbirek emlewxana, kóbirek sanaat joybarı ushın imkaniyat payda boladı degeni.
Jáne bir áhmiyetli kórsetkish: Jáhán bankiniń texnologiyalıq jetiklik indeksinde Ózbekstan 71 tekshe joqarılap, dúnyanıń top-10 mámleketleriniń qatarına kirdi. Búgin mámleketlik xızmetler sanlastırılmaqta, ruqsatnamalar ápiwayılastırılmaqta, byurokratiya azaymaqta. Investorlar áne usıǵan qaraydı: “Bul jerde jumıs baslaw ańsat pa? Qaǵıydalar túsinikli me? Nızam isley me?” Mine, usı sorawlarǵa unamlı juwaplar kóbeygeni sayın investiciya aǵımı da artpaqta.
Energetika tarawındaǵı ózgerislerdi de ayrıqsha atap ótsek, elektr islep shıǵarıwdıń kólemi 85 milliard kilovatt-saatqa jetti. Bul júdá áhmiyetli. Sebebi, elektr bolmasa, zavod islemeydi. Zavod islemese, ónim bolmaydı. Ónim bolmasa, eksport ta bolmaydı. Demek, búgingi energetikanıń jetiskenlikleri erteńgi investiciya hám eksporttıń tiykarı bolıp esaplanadı.
Eksportımız 33,4 milliard dollarǵa jetti. Biraq, bunnan da áhmiyetli soraw bar: biz neni eksport etip atırmız? Tek shiyki zattı emes, al qayta islengen, qosımsha qunı joqarı ónimlerdi de kóbeytip atırmız ba? Kelesi basqıshta áne usı másele sheshiwshi boladı. Sebebi, joqarı qosımsha qunlı ónim – bul kóbirek dáramat, kóbirek jumıs ornı hám turaqlı ekonomika degeni.
Múrájatta sırtqı siyasat máselesine de ayrıqsha itibar qaratıldı. Barlıq mámleketler menen teń huqıqlı, doslıq hám ashıq birge islesiw jolı tańlanǵan. Rossiya, Qıtay, AQSh, Túrkiya, Evropa mámleketleri, Qubla Koreya, Yaponiya, Jaqın shıǵıs mámleketleri menen sawda-ekonomikalıq baylanıslar keńeymekte. Bul bolsa, bir yamasa eki bazarǵa ǵárezli bolıp qalmaw, ekonomikalıq qáwip-qáterlerdi saplastırıw imkaniyatın beredi.
Jáhán sawda shólkemine aǵza bolıw máselesi de tikkeley eksport penen baylanıslı. Bul ónimniń sapası, sawda qaǵıydaları, texnikalıq standartlar hám globallıq bazarlarǵa ashıq esik degeni. Demek, kelesi jıllarda eksportımız tek ǵana kólem jaǵınan emes, al sapa jaǵınan da jańa basqıshqa shıǵıwı kerek.
Deputat sıpatında men mınaday juwmaqqa keldim: “Bizge joqarı texnologiya alıp keletuǵın, jergilikli kadrlardı tayarlaytuǵın, eksportqa jaramlı ónim islep shıǵaratuǵın joybarlar kerek. Sonda ǵana búgingi sanlar erteń xalıqtıń abadanlıǵına aylanadı”.
Búgingi nátiyjeler quwanıshlı. Biraq erteńgi nátiyjeler ashıq-aydınlıq, hadallıq hám nızam ústinligine baylanıslı. Investorlar bárinen burın ádillikke isenedi. Eger qaǵıydalar hámmege birdey islese, eger sud biyǵárez bolsa, eger korrupciya azayıp barsa, investiciya da, eksport ta turaqlı boladı.
Sırtqı ekonomika degeni tek ǵana sawda yamasa milliardlap dollar emes. Bul – ápiwayı adamnıń ómiri. Bul jańa jumıs ornı, turaqlı miynet haqı, sapalı jol, jaqtı úy, mol dasturxan degeni. Qanshelli kóp investiciya bolsa, qanshelli kúshli eksport bolsa, adamlar turmısında da sonshelli unamlı ózgeris boladı.
Sonıń menen birge, investiciyalıq ortalıqtı jaqsılaw boyınsha institucionallıq reformalar da tereńlespekte. Jer ajıratıw, ruqsatnama beriw, qurılıs hám eksport-import processlerin sanlastırıw arqalı isbilermenler ushın hákimshilik tosqınlıqlar sezilerli dárejede azaydı. Sud-huqıq sistemasında ekonomikalıq kelispewshiliklerdi sheshiw mexanizmleriniń jetilistiriliwi, xalıqaralıq arbitraj standartlarına jaqınlasıw da investorlar ushın qosımsha kepillik jaratpaqta. Bul processler investiciyalardıń tek ǵana kólemin emes, al sapasın da arttırıwǵa xızmet etip atırǵan áhmiyetli faktorlardan biri bolıp esaplanadı.
Jáne bir áhmiyetli baǵdar – regionallıq ekonomikalıq integraciyanıń kúsheyip atırǵanı bolıp esaplanadı. Qońsı mámleketler menen shegara aldı sawdası, qospa logistika orayları, transshegaralıq infrastruktura joybarları sırtqı ekonomikalıq jumıstıń jańa basqıshın belgilep bermekte. Bul tek ǵana eksporttı arzanlastırıp qoymastan, al jergilikli islep shıǵarıwshılar ushın sırtqı bazarlarǵa shıǵıwdı da ańsatlastıradı. Nátiyjede, sırtqı ekonomika endi tek oraylıq dárejede emes, al aymaqlar kesiminde de rawajlana basladı. Bul bolsa mámlekettiń ekonomikalıq ósiwiniń jáne de inklyuziv bolıwına xızmet etedi.
Usı mánide aytqanda, Múrájatta keltirilgen sanlar Jańa Ózbekstannıń tek ǵana búgingi ekonomikalıq jaǵdayın emes, al onıń erteńgi rawajlanıw jolın, strategiyalıq imkaniyatların hám uzaq múddetli potencialın da ayqın kórsetpekte.
Endi bolsa aldımızda jáne de juwapkershilikli basqısh tur. Bul joldan artqa qaytpay, investiciyalardıń sapasın arttırıw, yaǵnıy joqarı texnologiyalı, eksportqa qolaylı hám jergilikli kadrlar potencialın joqarılatıwǵa xızmet etetuǵın joybarlarǵa ústinlik beriwimiz kerek. Tek ǵana usı jol menen biz búgingi jetiskenliklerdi erteńgi turaqlı rawajlanıwǵa, sanlardaǵı ósiwdi bolsa xalıqtıń abadanlıǵına aylandıra alamız.

Húrmet Jollıbekov,
Xalıq deputatları Nókis qalalıq Keńesiniń deputatı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi.