Jáhán geosiyasatında yarım ótkizgishler ápiwayı texnologiya emes, al milliy qáwipsizlik hám globallıq tásir quralına aylanǵan bir waqıtta AQSh hám Tayvan arasındaǵı jańa sawda kelisim tariyxıy áhmiyetke iye. Vashington hám Taypey qol qoyǵan kelisim tek ǵana milliardlap dollarlıq investiciya emes, al Qıtaydı ashıq-aydın qáweterge salatuǵın strategiyalıq qádemdi de bildiredi.
Belgili bir shártnamaǵa bola, Tayvannıń dúnyadaǵı eń iri chip islep shıǵarıwshıları, sonıń ishinde, TSMC AQShta óndiris quwatlılıǵın keńeytken jaǵdayda, yarım ótkizgish hám úskeneler importında jeńilletilgen tarifke iye boladı. Ayırım ónimler ulıwma bajıdan azat etiledi, ulıwma eksport tarifi bolsa 20 procentten 15 procentke túsiriledi. Bul AQShtıń texnologiya tarawındaǵı kóp jıllıq ǵárezliligin azaytıw jolındaǵı isenimli qádem bolıp esaplanadı.
Tayvan kompaniyaları AQSh ekonomikasına 250 milliard dollar investiciya kirgizedi. Bul qarjı yarım ótkizgish, jasalma intellekt hám energetika tarawlarına qaratıladı. Qosımsha túrde, jáne 250 milliard dollar muǵdarında kredit kepilligi de usınıladı. AQSh sawda ministri Xovard Latnik Tayvan chip shınjırınıń keminde 40 procenti Amerikaǵa kóshiriliwi kerek ekenligin aytıp shıqtı.
Bul baslama Vashington ushın ekonomikalıq kelisimnen de keńirek másele. Kompyuter chipi búgin jasalma intellektten baslap zamanagóy qural-jaraqqa shekem, barlıq tarawlardıń tiykarı bolıp esaplanadı. Bunday ónimlerdiń tiykarǵı bólegi Qıtay dawagerlik etip atırǵan ataw – Tayvanda islep shıǵarılıp atırǵanı AQShtı strategiyalıq jaqtan qáweterge salıp kelgen. Házirgi kelisim mine usı qáweterge juwap retinde qabıl etilmekte.
Álbette, bul process QXR dıń itibarınan shette qalmaydı. Pekin Tayvandı óz aymaǵı dep esaplaydı hám AQSh hám Tayvan jaqınlasıwın mámlekettiń ishki isine aralasıw sıpatında kóredi. Soǵan qaramastan, Vashington óz poziciyasın jasırmay atır: Tayvan menen ekonomikalıq hám texnologiyalıq baylanıslılıq regiondaǵı tásirdi saqlap qalıw quralı sıpatında bahalanbaqta.
Demek, bul joybardı ámelge asırıw Tayvan ushın da ańsat emes. Óndiristi AQShqa kóshiriw úlken ǵárejet talap etiwi menen birge, jumisshi kúshi jetispewshiligi hám ishki siyasiy qáwip penen de baylanıslı. Qalaberdi, ataw aymaǵında ekonomikanıń hálsirew qáwpi de joq emes.
AQSh-Tayvan kelisimleri chip bazarındaǵı ápiwayı sawda shártnaması emes. Bul XXI ásirde texnologiya, qáwipsizlik hám geosiyasat qanshelli tıǵız baylanısıp ketkeniniń ayqın kórinisi bolıp esaplanadı. Sebebi, yarım ótkizgishler ushın gúres keleshek ushın gúreske aylanbaqta.

Musulmon Ziyo, ÓzA