Jámiyettiń keleshegi – búgingi jaslardıń qolında. Sonlıqtan, jas óspirimler arasında jınayatshılıq máselesi bárqulla áhmiyetli bolıp kelgen. 2025-jıldıń nátiyjeleri bolsa bul baǵdarda alıp barılıp atırǵan jumıslar áste-aqırın óz nátiyjesin berip atırǵanın kórsetti.
Ózbekstan Respublikası Kriminologiya izertlew institutınıń maǵlıwmatlarına bola, 2024-jılı jas óspirimler tárepinen 3 112 aldın alıw múmkin bolǵan jınayat dizimge alınǵan bolsa, 2025-jılı bul kórsetkish 2 798 ge túsken. Yaǵnıy, jınayatlar sanı 10,1 procentke azayǵan. Bul bolsa mektep, shańaraq, máhálle hám huqıq qorǵaw uyımları arasındaǵı birge islesiw bekkemlenip atırǵanınan derek beredi.
Qánigelerdiń atap ótkenindey, jas óspirimler jınayatshılıǵınıń tiykarǵı sebepleri shańaraqlıq qadaǵalawdıń tómenlewi, tárbiyalıq jumıslardıń jeterli dárejede alıp barılmawı, qadaǵalawsız bos waqıt hám unamsız teńleslerdiń tásiri bolıp esaplanadı. Ásirese, múlklik jınayatlar: urlıq, tonawshılıq hám aldawshılıq jetekshi orındı iyelemekte.
Statistikaǵa názer taslasaq, hár ekinshi jınayat urlıqqa tuwra keledi (1 313 jaǵday). Sonday-aq, 84 aldawshılıq, 193 xuliganlıq, 87 tonawshılıq, 68 awır dene jaraqatın jetkeriw, 68 transport quralın alıp qashıw, 36 namısqa tiyiw, 17 basqınshılıq hám 15 adam óltiriw jaǵdayları dizimge alınǵan.
Házirgi waqıtta jáne bir qáweterli tárepi bar: jınayatlardıń 12 procenti málimleme texnologiyaları arqalı islengen. Internet jaslar ushın imkaniyat esiklerin ashıp atırǵan bolsa da, kiber aldawshılıq, onlayn basım hám virtual hújim sıyaqlı qáwip-qáterlerdi de alıp kelmekte.
Aymaqlıq tallawlarǵa bola, jınayatlardıń tiykarǵı bólegi bes aymaq úlesine tuwra kelgen. Olar: Tashkent qalası (634), Ferǵana (482), Namangan (371), Tashkent wálayatı (345) hám Samarqand wálayatı (308). Bul bolsa profilaktika jumısların ulıwmalıq túrde emes, al mánzilli túrde alıp barıw zárúrligin kórsetedi.
Qánigeler birdey pikirde: jas óspirimler jınayatshılıǵı tek ǵana ishki isler uyımlarınıń mashqalası emes. Bul ata-ana, mektep, máhálle hám pútkil jámiyet moynına túsetetuǵın juwapkershilik bolıp esaplanadı. Eń nátiyjeli jol – balanıń qátesin jınayatqa aylanbastan burın toqtatıw.
Ózbekstan Respublikası Kriminologiya izertlew institutı tárepinen ótkerilgen ilimiy tallawlar hám ámeliy izertlewler nátiyjesine bola, jas óspirimler jınayatshılıǵınıń kelip shıǵıw sebepleri tereń úyrenip shıǵılǵan.
Oǵan bola, jınayatqa alıp keliwshi faktorlar arasında ata-ananıń tárbiyalıq úlgisi jetekshi orındı iyeleydi. Bala eń dáslep, ata-anasınıń kúndelikli minez-qulqı hám múnásibetlerinen úlgi aladı. Sonıń ushın shańaraqta nızamǵa húrmet, miynet súygishlik hám juwapkershilik ústin bolsa, balada da usı qádiriyatlar qáliplesedi.
Sonıń menen birge, sociallıq ortalıq – doslar toparı, kóshe, rásmiy emes toparlar da úlken tásir kórsetpekte. Qadaǵalawsız qalǵan jas ushın unamsız is-háreket tezden ádetke aylanıp ketiwi múmkin.
Ekonomikalıq qıyınshılıqlar da ayırım jas óspirimlerdi múlklik jınayatlarǵa beyimlestiriwi baqlanbaqta. Sonday-aq, mektep ortalıǵındaǵı mashqalalar: sabaq qaldırıw, oqıwǵa itibarsızlıq hám tárbiyalıq jumıslardıń nátiyjesizligi de qáwipli faktor bolıp esaplanadı.
Psixologiyalıq faktorlar: agressivlik, ózin kórsetiw tilegi de ayırım jaǵdaylarda awır aqibetlerge alıp keliwi múmkin. Eń az úles huqıqıy sawatlılıq jetispewshiligine tuwra kelse de, jaslardı nızam hám juwapkershilik haqqında xabardar etiw basqa faktorlardıń tásirin azaytıwda áhmiyetli orın iyeleydi.
Jas óspirimler jınayatshılıǵı jeke sebep emes, al bir-biri menen baylanıslı faktorlar sistemasınıń nátiyjesi ekenin aytıw kerek, delinedi tallawlarda. Sonıń ushın, bálkim profilaktika jumısları da tek ǵana jazalaw menen sheklenbewi kerek shıǵar? Ortalıqtı salamatlandırıw, shańaraqtı qollap-quwatlaw hám jaslar menen erte islesiw – eń durıs jol, múmkin?
Mine, usı baǵdarda Ózbekstan Kriminologiya izertlew institutınıń ilimiy tallawları hám ámeliy usınısları sońǵı waqıtlarda oǵada úlken áhmiyetke iye bolmaqta. Institut tárepinen alıp barılıp atırǵan izbe-iz izertlewler jámiyette jınayatshılıqtıń aldın alıwǵa xızmet etip, jas óspirimlerdiń keleshegin saqlaw jolında isenimli tiykar bolmaqta.
Bunday nátiyjeli jumıs bolsa keleshekte jáne de unamlı nátiyjelerge sebep bolatuǵını sózsiz.

M.Eshmirzaeva,
ÓzA