Ósimlikler karantini hám onı qorǵaw xızmetiniń tiykarǵı wazıypalarına sırt ellerdiń bazarlarına miywe-ovoщ ónimlerin eksport etiwshi isbilermenler menen shólkemlerdiń jumısları nátiyjeli bolıwına járdem kórsetiw, sonday-aq, ıssıxanalarda fitosanitariyalıq atız qadaǵalawın ótkeriw, jerden paydalanıwshılar hám isbilermenlerge qolaylıqlar jaratıw hám sırtqı bazarlarǵa básekige shıdamlı ónimler jetkerip beriw kólemin arttırıw maqsetinde úgit-násiyat, túsinik jumısların alıp barıw, ǵálle maydanlarında jabayı shóp, qurt-qumırısqa, shırınjalarǵa hám basqa da kesellikler menen zıyankeslerge qarsı gúresiw, eksportqa jaramlı ónimlerdi jetistiriwge ámeliy járdem kórsetiw jumısları kiredi.
Biz Qaraqalpaqstan Respublikası Ósimlikler karantini hám onı qorǵaw agentliginiń baslıǵı Rinat Sherbaev penen sáwbetlesip, ótken jılǵı nátiyjeler boyınsha qızıqtırǵan sorawlarımızǵa juwap aldıq.
– Rinat Táwekelovich, dáslep agentlik tárepinen ámelge asırılǵan tiykarǵı jumıslar hám erisilgen nátiyjelerge toqtap ótseńiz.
– Agentlik tárepinen 2025-jıl dawamında awıl xojalıǵı egislik maydanlarında 5 márte “áhmiyetli kúnlikler” ilajları járiyalanıp, 1 million gektardan aslam maydanda, sonnan fermer xojalıqlarına tiyisli 919,7 mıń gektarlıq jerde mámleketlik inspektorlar tárepinen atız monitoringi-qadaǵalaw jumısları ótkerildi.
Baǵlar, júzim atızları, tiykarǵı hám tákirarıy ovoщ egiletuǵın egislik maydanlarında hám 53,0 mıń gektarlıq biyday, 80,0 mıń gektarlıq paxta atızlarında zıyankeslerge (shıbın-shirkey, jabayı shóp hám kesellikler) qarsı shólkemlesken túrde gúresiw (IPM – Integrated Pest Management) sistemasın qollanıw boyınsha 80 seminar ótkerildi. Sonıń ishinde, bilimlendiriw mákemelerinde de seminarlar ótkerilip, ilajlar dawamında tıńlawshılarǵa shıbın-shirkeylerge (shıbın-shirkey, jabayı shóp hám kesellikler) shólkemlesken túrde qarsı gúresiw boyınsha túsinik beretuǵın flayerler tarqatıldı.
Agrosanaat ónimlerinde ushırasatuǵın zıyanlı organizmlerge qarsı gúresiwge jaqınnan ámeliy járdem kórsetiw maqsetindek 172 xızmetker hár bir máhállege atpa-at biriktirildi. Jerden paydalanıwshılar hám isbilermenlerge zıyanlı organizmlerge qarsı gúresiw boyınsha “Agroko‘makchi” mobil qosımshasında 51 egin túrin óz ishine alǵan IPMlerden “Uyg‘unlashgan kurash” bántine kirip paydalanıw usınıs etilmekte.
Jeke menshik sektor tárepinen ósimliklerdi qorǵaw boyınsha xızmetlerdiń kólemin keńeytiw maqsetinde 64 biolaboratoriya hám 41 (3 jańa) ósimlikler klinikalarınıń jumısına jaqınnan ámeliy járdem kórsetildi. Biolaboratoriyalar tárepinen jıl dawamında 52 sapa sertifikatı hám mineral tóginler jáne ximiyalıq qurallar (pesticidler) sawdası menen shuǵıllanıwshı isbilermenler (ósimlik klinikaları) tárepinen bul jumıstı licenziyalaw talapları hám shártleri boyınsha usınıs hám túsinikler beriliwi nátiyjesinde 27 licenziya alındı.
Xojalıqlarda biolaboratoriyalardıń máwsimlik shaqapshalarınıń sanı 60 qa, xalıqtıń qıytaq jerlerine xızmet kórsetiwshi otryadlardıń sanı 123 ke jetkerildi.
– Usı biolaboratoriyalardıń nátiyjeleri qanday bolmaqta?
– Biolaboratoriyalar tárepinen jıl dawamında 482,3 million dana altınkóz, 750 kilogramm trixogramma, 434,2 million dana brakon ónimi jetistirilip, jámi 1 million 217,0 mıń gektarlıq biyday, paxta, ovoщ, miyweli baǵ hám basqa da awıl xojalıǵı egislik maydanlarına tarqatıldı. 58 biolaboratoriyaǵa 5,07 mlrd. sum avans qarjılarınıń ajıratılıwına járdem berildi. Sonday-aq, 2092 xalıqaralıq úlgidegi hám 131427 ishki fitosanitariya sertifikatı, 7273 transport birligin ashıw hám karantin tekseriw akti, 1195 zıyansızlandırıw akti elektron túrde rásmiylestirildi. Respublikamızdaǵı barlıq karantin xızmetleri tárepinen 1121 import boyınsha karantin ruqsatnaması tiykarında karantin astındaǵı ónimlerdiń importı támiyinlendi.
– Sırt mámleketlerdiń bazarlarına miywe-ovoщ ónimlerin eksport etiw nátiyjeleri qay dárejede?
– Qaraqalpaqstan Respublikasında jetistirilgen ónimlerdiń eksportı 44334 mıń tonna, Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı sırtqı ekonomikalıq jumıs hám shegara postları tárepinen rásmiylestirilgen hújjetlerge tiykarlanıp ósimlikler karantini qadaǵalawı astındaǵı ónimlerdiń importı 97,285 mıń tonna, 2 117 dana, 279,053 mıń m.kub.tı quraydı.
Eksportta 31 ónim úlgileri ekspertizadan ótkerilip, karantin obektleri anıqlanbaǵan. Al, import etilip atırǵan ósimlikler karantini qadaǵalawı astındaǵı ónimlerde karantin ilajlarınıń qollanılıwı, qaytarılıwı yamasa joq etiliwi ilajları qollanılmadı.
76,72 mıń gektar maydanda zıyanlı shegirtkege qarsı ximiyalıq gúresiw ilajları ótkerildi. Sonnan “Italiya prusi” túrine qarsı 28 682,2 gektar jerde, “Seksewil” túrine qarsı 38 847,8 gektar jerde hám “jergilikli” túrine qarsı 9 190,0 gektar jerde ximiyalıq gúresiw ilajları ótkerildi. 5 túrdegi ónimniń eksportı boyınsha 9 kárxananı Qıtaydıń reestrine kirgiziliwin támiyinlew ilajları kórilip, nátiyjede 5 kárxana tárepinen 4 túrdegi ónim eksportın Qıtay Xalıq Respublikasına ámelge asırıw imkaniyatı jaratıldı.
Ónim jetistiriwshi, jıynawshı, tayarlawshı hám eksportyorlardıń qatnasıwında 29 awıl xojalıǵı kooperativleri shólkemlestirildi.
“Edukarantin.uz” platformasında kooperativlerdiń 35 aǵzası miywe-ovoщ ónimlerin eksportqa sapalı tayarlaw oqıw baǵdarlaması boyınsha “onlayn” oqıtıldı.
Karantin agentliginiń “Agroko‘makchi” mobil qosımshasında eksportqa jaramlı miywe-ovoщ ónimlerin jetistiriwden sırt elli tutınıwshıǵa jetkerip beriwge shekemgi processlerdi óz ishine alǵan maǵlıwmatlar turaqlı túrde jańalanıp, jerden paydalanıwshılar hám isbilermenlerge jetkerip barılmaqta.
– Zıyanlı organizmler kóbeyiwiniń hám tarqalıwınıń aldın alıw boyınsha ótkerilip atırǵan ilajlarǵa toqtap ótseńiz.
– Usı maqsette jańa “Atız qadaǵalawı” elektron sisteması jaratıldı. Onda tiykarǵı túrdegi 48 zıyankesti (shıbın-shirkeyler hám 8 túrli kesellik) 10 kún aldın ilimiy tiykarda anıqlaw sisteması, yaǵnıy fenokalendarlar usınılıp barılıwı engizildi. Bul nárse inspektorlarǵa hám arnawlı bilimge iye bolmaǵan jer iyeleri ushın qaǵaz kórinisindegi ádebiyat hám qollanbalarsız zıyankeslerdiń hám keselliklerdiń qaysı basqıshta ekenligin anıqlap, qarsı gúresiw ilajların aldınnan belgilewde járdemshi wazıypasın atqaradı.
Atız shetlerinde hám kollektor-drenajlardıń átiraplarında awıl xojalıǵı ónimlerin jetistiriwdi shólkemlestiriwdi muwapıqlastırıw boyınsha respublikalıq, aymaqlıq hám rayonlıq jumısshı toparlar shólkemlestirilip, 2656 fermer xojalıǵınıń 913 gektarlıq atızlarınıń shetlerine 963 mıń dana hám kanallar, suwǵarıw hám kollektor-drenaj tarmaqları átirapındaǵı 101 gektarlıq maydanǵa 109 mıń túp miyweli terek nálleri egildi.
Bul baǵdardaǵı jumıslar nátiyjeli dawam etpekte.

Sáwbetlesken: Á.Jiyemuratov,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi.