Ózbekstan sociallıq siyasatınıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri – hayal-qızlardıń huqıqların, analar hám balalardıń salamatlıǵın qorǵaw, jaslardıń rawajlanıwı ushın sharayat jaratıw. Usı maqsette, Oliy Majlis Senatınıń jigirma birinshi jalpı májilisinde qabıl etilgen Shańaraq kodeksine kirgizilgen ózgeris, yaǵnıy erkekler hám hayal-qızlar ushın neke jasın 18 jas etip belgilew zaman talaplarına sáykes, xalıqaralıq standartlarǵa muwapıq qádem boldı.
Nızam joybarın islep shıǵıw procesinde sırt ellerde neke jasınıń belgilengen jaǵdayı da úyrenilgen. Sonıń ishinde, Rossiya, Armeniya, Tájikstan, Ázerbayjan, Ukraina, Franciya, Germaniya hám Filippinde neke jası erler hám hayallar ushın on segiz jas etip belgilengen.
Bul huqıqıy jańalıq hayal-qızlardıń densawlıǵın qorǵaw, erte neke hám erte tuwıw menen baylanıslı unamsız aqıbetlerdiń aldın alıw, jaslardıń bilim alıwı hám shaxs sıpatında qáliplesiwi ushın zárúr sharayat jaratıwǵa qaratılǵan. Biraq, neke jasın nızam menen belgilew máselesi tek ǵana huqıqıy sheńber menen sheklenip qalmawı kerek. Bul másele tereń sociallıq, ruwxıy hám psixologiyalıq táreplerge de iye. Ásirese, jaslardıń fizikalıq hám ruwxıy jetikligi, turmıslıq tájiriybesi, erkin pikirlewi hám kásiplik tayarlıǵı usı qarardıń ámeliy nátiyjelerin belgileytuǵın áhmiyetli faktorlardan.
Búgingi globallasıw hám báseki kúsheygen dáwirde jaslar aldında tek ǵana shańaraq qurıw emes, al erkin turmısqa tayarlıq kóriw, bilim alıw, kásip iyelew, jámiyette óz ornın tabıw sıyaqlı áhmiyetli wazıypalar da tur. Ásirese, qızlar ushın joqarı bilimlendiriw, kásiplik mamanlıqqa iye bolıw tek ǵana jeke rawajlanıw emes, al keleshekte bekkem hám turaqlı shańaraq qurıwdıń da áhmiyetli faktorı.
Tilekke qarsı, ámeliyatta universitetke kiriwden yamasa studentliktiń dáslepki jıllarında turmısqa shıǵıw jaǵdayları elege shekem ushırasıp turadı. Bul bolsa kóplegen quramalı mashqalalardı keltirip shıǵarıwı múmkin. Studentlik – bilim alıw, óz ústinde islew, erkin pikirlewdi qáliplestiriw dáwiri. Shańaraq juwapkershiligi, úy mashqalaları, perzent tárbiyası menen bir waqıtta bilim alıw kópshilik hayal-qızlar ushın fizikalıq hám ruwxıy jaqtan oǵada awır boladı.
Nátiyjede, bilimlendiriwdiń sapası tómenleydi, qızlardıń ilimiy hám kásiplik potencialın tolıq kórsetiwine tosqınlıq payda boladı. Eń ashınarlısı, bul jaǵday jámiyette hayal kadrlarǵa bolǵan múnásibetke de unamsız tásir kórsetedi. Yaǵnıy, “Hayal-qız bári bir oqıwdı aqırına jetkermeydi”, “Kásiplik jaqtan turaqlı bola almaydı” degen nadurıs stereotipler kúsheyiwine sebep boladı. Zamanagóy jámiyettiń rawajlanıwın bilimli, erkin pikirleytuǵın hám kásibine sadıq hayal kadrlarsız kóz aldımızǵa keltirip bolmaydı.
Medicinalıq izertlewler de sonı kórsetedi, ana bolıw ushın eń jaqsı dáwir shama menen 20-34 jas aralıǵı bolıp tabıladı. Usı jas dáwirinde hámiledarlıq nátiyjeleri kóplegen izertlewlerde salıstırmalı unamlı bolıp, fizikalıq hám reproduktiv salamatlıq ortalıǵı da qolaylı esaplanadı. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, 20-30 jas aralıǵında tuwıw hám hámiledarlıq penen baylanıslı qáwip faktorları, máselen, gepatitler, gipertoniya hám gestacion diabet sıyaqlı kesellikler salıstırmalı túrde az ushırasadı. Qalaberdi, usı jas aralıǵında perinatal salamatlıq kórsetkishleri de jaqsı boladı.
Mámleketimizde erler hám hayal-qızlar ushın neke jasınıń 18 jas etip belgileniwi hayal-qızlardıń huqıqların támiyinlew, ana hám bala salamatlıǵın qorǵaw, sonday-aq, xalıqaralıq huqıq normalarına beyimlesiw jolındaǵı áhmiyetli hám tariyxıy qádem boldı. Bul norma erte neke menen baylanıslı kóplegen sociallıq, medicinalıq hám psixologiyalıq mashqalalardıń aldın alıwǵa xızmet etedi.
Sonıń menen birge, neke jasınıń nızamlı shegarası jaslardı áyne usı jasta turmıs qurıwǵa iytermeleytuǵın faktor sıpatında talqılanbawı kerek. Kerisinshe, bul huqıq jaslardıń sanalı, puqta oylanǵan hám juwapkershilikli qarar qabıl etiwi ushın jaratılǵan imkaniyat. Hár bir jigit hám qız bárinen burın óziniń fizikalıq hám ruwxıy jaǵdayı, turmıslıq maqsetleri, bilimlendiriw hám kásiplik rawajlanıw dárejesin esapqa alǵan halda neke máselesine qatnas jasawı zárúr.
Ásirese, qızlardıń joqarı bilimlendiriw mákemelerine kirip-aq turmısqa shıǵıwı kóplegen qıyınshılıqlardı keltirip shıǵarıwı múmkin. Bul jaǵday bilimlendiriwdiń sapasınıń tómenlewi, hayal-qızlardıń óz potencialın tolıq kórsete almawı, nátiyjede jámiyette hayal kadrlarǵa bolǵan isenim hám talaptıń tómenlewine alıp keliwi itimaldan jıraq emes. Bilimli, kásip-ónerge iye, erkin pikirleytuǵın hayal bolsa tek ǵana óz shańaraǵınıń emes, al jámiyettiń rawajlanıwına da sheksiz úles qosadı.
Demek, bárkamal áwladtı tárbiyalaw jolında jetiklik, bilim hám juwapkershilik ústin bolıwı kerek. Dáslep bilimlendiriw, soń kásip, onnan keyin bolsa baxıtlı shańaraq búgingi zaman talap etip atırǵan durıs turmıslıq izbe-izlik. Áyne usı qatnas ǵana bekkem shańaraqlar, salamat analar hám baxıtlı perzentler jámiyetin qurıwǵa xızmet etedi.

Dildora DWSMATOVA,
ÓzA