AQShtıń Venesuelaǵa áskeriy júrisinen soń, Donald Tramp endi Grenlandiyanı annekciya etiw niyeti bar ekenligin ashıq ayttı. Bul bayanat izinen dárhal Daniya bas ministri keskin múnásibet bildirdi hám “tariyxıy awqamlasqa qarsı qáwip-qáterlerdi toqtatıwǵa” shaqırdı. Bul haqqında Evronyus xabar berdi.
Daniya bas ministri Mette Frederiksen AQShtı qáwiplerdi toqtatıwǵa shaqırdı. Grenlandiya, Daniyanıń avtonom aymaǵı bolıp, xalqı shama menen 57 mıń adamnan ibarat. Ol NATO hám Evropa Awqamı quramına kiredi.
Grenlandiya bas ministri Yenc-Frederik Nilsen de Tramptıń atawdı annekciyalaw haqqındaǵı qayta-qayta qáwiplerine juwap berip, sóylesiwge ashıq ekenligin, biraq ol xalıqaralıq huqıqqa muwapıq alıp barılıwı kerek ekenligin málim etken. 2025-jıldıń basında Tramp bir neshe márte Grenlandiyanı qosıp alıw zárúr ekenligin ayttı.
Nikolas Maduro hákimiyattan shetletilgennen keyin bul tema boyınsha jáne ashıq bayanat berdi. “Grenlandiya milliy qáwipsizligimiz ushın kerek. Bul strategiyalıq aymaq. Házir bul jer átirapında rus hám qıtay kemeleri júrip atır,” – degen Tramp jurnalistlerge.
Ne ushın Trampqa Grenlandiya kerek, degen tábiyǵıy soraw tuwıladı. Yadıńızda bolsa, Rojdestvo bayramınan aldın Tramp Luiziananıń burınǵı gubernatorı Jeff Lendridi Grenlandiya máselesi boyınsha arnawlı elshi etip tayınladı. Lendri sociallıq tarmaqlarda “Grenlandiyanı AQShtıń quramına qosıw jumıslarında xızmet etiw men ushın maqtanısh” – dep jazǵan.
Qánigelerdiń atap ótiwinshe, Grenlandiya Arqa Muz okeanında, áhmiyetli teńiz jollarınıń kesilispesinde jaylasqan. Geografiyalıq jaqtan ol Arqa Amerika bólimi bolıp esaplanadı. Globallıq ısıw sebepli Arktika arqalı jańa teńiz jollarınıń ashılıwı kútilmekte, bul bolsa Grenlandiyanıń áhmiyetin jáne de arttıradı.
1951-jılı AQSh hám Grenlandiya arasında qorǵanıw boyinsha kelisimge qol qoyılǵan. Pituffik kosmoslıq bazasında shama menen 150 amerikalı áskeriy xızmetker jaylasqan bolıp, ol jerde raketa baqlawı hám kosmos monitoringi alıp barıladı.
Nemis izertlewshisi Yan Lesserdiń pikirinshe, AQSh Grenlandiyada qáwipsizlik ushın zárúr infrastrukturaǵa álleqashan iye. Sol sebepli, Tramp hákimshiliginiń tiykarǵı qızıǵıwshılıǵı tábiyǵıy resurslar menen baylanıslı bolıwı múmkin. Biraq, Tramptıń bunday rejelerine Evropa qalay qaraydı? Máselen, Shveciya bas ministri Ulf Kristersson Daniyanı qollap-quwatlaytuǵının bildirdi. Ótken jılı Evropa Awqamı AQShtıń Grenlandiyanı iyelew haqqındaǵı usınısların bir neshe márte qaralaǵan edi.
Izertlewshi Lesserdiń pikirinshe, áskeriy annekciya itimalı tómen bolsa da, onı pútkilley biykarlap bolmaydı. Venesueladaǵı waqıyalardan keyin, kópshilik Tramptıń sózlerin qatań qabıl ete basladı. Onıń aytıwınsha, AQSh Daniyaǵa ekonomikalıq, diplomatiyalıq hám kommerciyalıq basım ótkerip, Grenlandiyada keńirek imkaniyatlar alıwǵa háreket etiwi múmkin.
Daniya Bas ministri onıń mámleketi NATO aǵzası ekenin hám oǵan kollektivlik qáwipsizlik kepillikleri tiyisli ekenin eskertti. NATO ishinde qarama-qarsılıqlar burın da bolǵan, máselen, Greciya hám Túrkiya arasında. Biraq bul retki kelispewshilikke Evropanıń tiykarǵı qáwipsizlik kepiliniń qatnasıwı múmkin. “Bul alyans ishindegi awızbirshilikti joldan shıǵarıwı múmkin. Awqamlaslar bunday jol tutpawı kerek”, – deydi izertlewshi Lesser.
Onıń juwmaǵına bola, Grenlandiya átirapındaǵı qáwip-qáterler hálsirep qalǵan transatlantikalıq qáwipsizlik qatnasıqların jáne de awırlastırıwı múmkin hám bul NATO ishinde haqıyqıy kriziske alıp keliw itimalınan shette emes.
Kenja Bekjonov, Anvarxwja Ahmedov (video), ÓzA