Házirgi waqıtta jámiyette málimlemeden erkin paydalanıw insannıń tiykarǵı huqıqlarınan biri bolıp esaplanadı. Biraq kóriw qábileti sheklengen shaxslar ushın bul huqıqtı támiyinlew barqulla ańsat emes. Mine, usı zárúrlikten kelip shıǵıp, adamzat tariyxında áhmiyetli oylap tabılıwlardan biri – “Brayl álipbesi” jaratılǵan.

Birlesken Milletler Shólkemi tárepinen hár jılı 4-yanvar – “Jer júzilik Brayl álipbesi kúni” sıpatında belgileniwi bul jazıw sistemasınıń tek ǵana texnikalıq emes, al sociallıq, huqıqıy hám mádeniy áhmiyetin de tán alıw bolıp esaplanadı.
Brayl álipbesi dóńki noqatlarǵa tiykarlanǵan arnawlı álipbe bolıp, kózi ázzilerdiń sawatlı bolıwı ushın 1824-jılda francuz tiflopedagogı Lui Brayl tárepinen jaratılǵan. Bul álipbe barmaqlar arqalı tez hám anıq oqıwǵa imkan berdi. Dáslep, álipbe keń túrde tán alınbaǵan bolsa da, waqıttıń ótiwi menen Brayl jazıwı pútkil dúnyada kózi ázzi insanlar ushın tiykarǵı sawatlılıq quralına aylandı.
Brayl álipbe hám cifrlı belgilerdiń tiyiw quralı bolıp, barlıq háripler hám cifrlardı, hátte muzıkalıq, matematikalıq hám ilimiy belgilerdi jetkeriw ushın altı noqattan paydalanadı. Altı noqat shama menen altı millimetr biyiklikte, noqat arasındaǵı aralıq eki millimetrge teń. Sistema 64 múmkin bolǵan kombinaciyanı usınadı. Bir altı noqat bir belgige sáykes keledi.
1837-jılı Brayl álipbesinde “Franciya tariyxı” dep atalǵan birinshi kitap basıp shıǵarıldı. 1838-jılı bolsa kózi ázziler ushın arifmetika sabaqlıǵı basıp shıǵarıldı. 1850-jılı Parij kózi ázzi balalar institutında oqıwshılardıń sawatlılıq oqıw baǵdarlamasına Brayl sisteması rásmiy túrde kirgizildi.
Mámleketimizde birinshi márte Brayl álipbesinde Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyası rásmiy baspası jáne 2020-jıl 15-oktyabrde qabıl etilgen “Mayıplıǵı bolǵan shaxslardıń huqıqları haqqında”ǵı nızam basıp shıǵarıldı.
Búgingi kúnde Brayl álipbesi kompyuter hám smartfonlar menen úylesip, jańa basqıshqa shıqpaqta. Bul bolsa Brayl sistemasınıń zamanǵa beyimlesip atırǵanın kórsetedi. Bir sóz benen aytqanda, Brayl álipbesi dúnyanıń kóplegen tillerine beyimlestirilgen, onda dúnyanıń túrli mámleketlerinde mıńlaǵan kitaplar basıp shıǵarılǵan. Zamanagóy texnologiyalar rawajlanıwına qaramastan, Brayl álipbesi kózi ázziler ushın sawatlılıqtıń tiykarı bolıp qalmaqta.

Dildora Dwsmatova,
ÓzA