Múnásibet

2025-jıl dekabr ayınıń 8-13-kúnleri aralıǵında Hindstannıń Nyu-Deli qalasında YuNESKOnıń materiallıq emes mádeniy miyrastı qorǵaw boyınsha Húkimetler aralıq komitetiniń XX sessiyası bolıp ótti. Usı sessiyada 187 mámleketten mıńǵa shamalas adam qatnastı. Sonıń ishinde xalqımızdıń materiallıq emes mádeniy miyraslarınan eki element YuNESKOnıń insaniyattıń materiallıq emes mádeniy miyrasınıń dizimine kirdi. Ózbekstan Respublikasınan usınılǵan «Qobız hám jıraw atqarıwshılıq kórkem óneri» (milliy) jedellik penen qorǵawǵa alınıwı kerek bolǵan mádeniy miyras dizimine kirgiziw haqqındaǵı qararı xalıqaralıq shólkemniń komissiyasında bir dawıstan qabıl etildi. 11-dekabr kúni xalıqaralıq nominaciyaǵa yaǵnıy insaniyattıń materiallıq emes mádeniy miyrasınıń reprezentativ dizimine Qaraqalpaqstannan qara úydi soǵıw, qurıw hám oǵan baylanıslı bilim hám kónlikpeler, qobız muzıkalıq ásbabımız kirdi. Bir mámleketten eki elementtiń dizimge kirgiziliwi tariyxta shende-shen bolatuǵın qubılıs bolıp tabıladı. Bul bizler ushın ayrıqsha tariyxıy, umıtılmas, quwanıshlı waqıya boldı. Bunday qubılısqa gúwa bolıwımız, bunda azıraq bolsa da úlesimiz tiyip atırǵanınan ayrıqsha quwanıshqa bólenip, tolqınlanıp atırman.
Bul sessiyaǵa Ózbekstan delegaciyası quramında Tashkent qalasınan muzıkatanıwshı, professor Orazalı Tashmatov, qalaberdi, Ózbekstannıń YuNESKOdaǵı elshisi, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitet baslıǵı, Mádeniyat ministri, ministrliktiń materiallıq emes mádeniy miyras boyınsha bólim baslıǵı, Ózbekstan xalıq jırawı Baqbergen Sırımbetov hám onıń shákirti «Nihol» sıylıǵınıń laureatı Dáwranbek Endirbaev, qobız ásbabın soǵatuǵın usta Marat Jaqsımuratov, qara úy ustası, shımbaylı Azamat Tórekeev hám YuNESKOnıń wákili sıpatında I.V.Savickiy atındaǵı mámleketlik kórkem óner muzeyiniń direktorı Gúlbáhár Izentaeva qatnastı.
Sonı da ayrıqsha atap ótiw kerek, xalqımızdıń bay mádeniy miyraslarınan usı eki elementtiń YuNESKO dizimine kiriwi biykardan-biykar bolıp atırǵanı joq. Bulardıń barlıǵı Prezidentimizdiń qaraqalpaq xalqınıń ásirler dawamında jetip kelgen ózine tán mádeniy miyrasların saqlaw, izertlew, úyreniw, onı jańa basqıshqa alıp shıǵıw hám jáhán kóleminde keńnen úgit-násiyatlawǵa qaratıp atırǵan ayrıqsha itibarınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Usı wazıypalardı keńnen engiziw maqsetinde Prezident administraciyası basshısı tárepinen de sistemalı hám ámeliy jumıslar jolǵa qoyıldı. Tarawdı rawajlandırıwǵa qaratılǵan baǵdarlamalar islep shıǵılıp, milliy-mádeniy miyrastı qásterlep saqlaw, onı ilimiy úyreniw hám xalıqaralıq maydanlarda múnásip tanıstırıw boyınsha anıq ilajlar belgilendi. Bunıń ushın quwanıshlımız, minnetdarmız.
Prezidentimizdiń Qaraqalpaqstan Respublikasına saparı dawamında berilgen tapsırmaları qatarında, sonday-aq, materiallıq emes, mádeniy miyrastı izertlewge qaratılǵan arnawlı qararında oǵada kóp wazıypalar belgilep berildi. Solardıń birewi qobız hám qara úydi úyreniw, úgit-násiyatlaw hám YuNESKOnıń dizimine kirgiziw wazıypası ájayıp túrde ámelge astı. Endi aldımızda dástanlarımızdı jıynaw, izertlew, baspadan shıǵarıw sıyaqlı jumıslar turıptı. Házirdiń ózinde YuNESKOnıń dizimine basqa da elementlerdi qosıw ústinde jumıslar alıp barmaqtamız.
YuNESKOnıń jáhán mádeniy miyrasları dizimine jáne Ózbekstannıń júdá kóp tariyxıy, arxeologiyalıq estelikleri, qalaları, máselen, Xiywa, Buxara, Samarqand, Shaxrisabz kirgizilgen. Qaraqalpaqstanda da usınday qalalar, kóplegen arxeologiyalıq, arxitekturalıq esteliklerimiz bar. Solardı YuNESKOnıń jáhán mádeniy miyrası dizimine kirgiziw ushın jumıslar alıp barılmaqta. Bul da úlken áhmiyetke iye. Sebebi, YuNESKOnıń dizimine kirgizilgeni birinshi gezekte onıń tariyxıy, ruwxıy hám mádeniy qádiriyat sıpatındaǵı ornınıń xalıqaralıq dárejedegi tán alınıwı bolıp tabıladı. Sonday-aq, mámlekette usı mádeniy miyrasqa dıqqat-itibar kúsheyedi, onı rawajlandırıw jumısları qolǵa alınadı. Qalaberdi, bunday obektler turistlerdiń aǵımın arttırıwǵa tiykar jaratadı. Máselen, kópshilik mámleketlerde YuNESKOnıń obektlerine óz aldına turistlik marshrutlar ashılǵan.
Qobız muzıkalıq ásbabınıń jedellik penen qorǵawǵa mútáj obekt sıpatında YuNESKOnıń dizimine kirgiziliwi Qaraqalpaqstanda, qalaberdi, Ózbekstanda qobızdı islep shıǵarıwǵa mámleketlik itibardıń kúsheyiwine ilimiy tiykar hám kepil bolıp xızmet etedi. Endi milliy muzıka mádeniyatınıń ajıralmas bólegi bolǵan qobız soǵıw dástúrleri hám jırawshılıq kórkem ónerin zamanagóy jáne ilimiy-ámeliy tiykarlarda rawajlandırıw, jas áwladtıń sanasına sińdiriw, xalıqaralıq kólemde ǵalaba en jaydırıw máselelerine dıqqat-itibar kúsheytiledi. Búgingi kúnde tilekke qarsı bir ǵana usta Atamurat ustanıń áwladı Marat Jaqsımuratov búgingi kúnde jırawlarımız ushın qobız soǵıp kelmekte.
Áhmiyetlisi, elimizde, sonıń ishinde, Qaraqalpaqstanda YuNESKOnıń dizimine kirgiziwge ılayıq mádeniy miyraslarımız oǵada kóp.

Maqset Qarlıbaev,
Tariyx ilimleriniń doktorı, professor.