Búgingi kúni dúnya kóleminde globallasıw processleriniń kúsheyiwi hár bir mámleket aldında, bárinen burın, puqaralardıń konstituciyalıq huqıqları menen erkinliklerin sud arqalı isenimli qorǵaw, olardıń nızamlı máplerin támiyinlew hám abadan turmıs keshiriwi ushın zárúr sharayatlardı jaratıw wazıypasın áhmiyetli etip qoymaqta. Bul bolsa, óz gezeginde, jámiyette puqaralardıń erteńgi kúnge bolǵan isenimin bekkemlewdi talap etedi.

Bul processte hákimshilik sudlardıń ornı ayrıqsha áhmiyetke iye. Hákimshilik sudlardıń tiykarǵı wazıypası puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarında nızam ústinligin támiyinlew, olardıń huqıqları menen nızamlı máplerin nátiyjeli qorǵawdan ibarat.
Usı wazıypalardıń tolıq ámelge asırılıwı kópshilik jaǵdayda hákimshilik sud islerin alıp barıwda qollanılatuǵın processual májbúrlew sharaları sheńberi menen tikkeley baylanıslı. Usı mániste, hákimshilik sudlardıń huqıqıy tásir sharaların ele de keńeytiw arqalı mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarda puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı mápleriniń nátiyjeli hám isenimli qorǵalıwın támiyinlew imkaniyatları jáne de artadı.
Ámeldegi nızamshılıqqa bola, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik sud islerin alıp barıw haqqındaǵı kodeksi tiykarında hákimshilik sudlar tárepinen sud járiymaları, sonday-aq, ayrıqsha uyǵarıw hám xabarnama túrinde processuallıq tásir sharaları qollanılıp kelinbekte. Sonıń menen birge, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeksinde de sud jumısın támiyinlewge qaratılǵan bir qatar áhmiyetli normalar belgilengen. Sonıń ishinde, usı Kodekstiń 180-statyasında sudqa húrmetsizlik etkeni, 181-statyasında bolsa sudtıń ayrıqsha uyǵarıwı (qararı) menen sharalar kórmegeni ushın hákimshilik juwapkershilik ilajları názerde tutılǵan. Tartıslardı sheshiw procesinde bul kategoriyadaǵı huqıqbuzarlıqlar anıqlanǵan jaǵdayda bunday isler Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 245-statyasına muwapıq jınayat isleri boyınsha sudlar, 245¹-statyasına muwapıq ekonomikalıq sudlar hám 245⁴-statyasına muwapıq puqaralıq isleri boyınsha sudlar tárepinen kórip shıǵılıwı belgilengen.
Endi bul tarawda jańa basqısh baslanbaqta. Atap aytqanda, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2025-jıl 30-yanvardaǵı PP-33-sanlı qararı menen tastıyıqlanǵan Ózbekstan Respublikası hákimshilik sud islerin alıp barıw haqqındaǵı nızamshılıqtı jetilistiriw Koncepciyasında tartıslardı sheshiw procesinde anıqlanǵan huqıqbuzarlıqlar boyınsha hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi kóriw wákilligin hákimshilik sudlarǵa da beriw názerde tutılǵan.
Sonıń menen birge, Qararda hákimshilik sud islerin júrgiziwde qollanılatuǵın processual májbúrlew sharalarınıń sheńberin anıq belgilew hám olardı sistemalı túrde jetilistiriw máseleleri de názerde tutılǵan. Bul bolsa hákimshilik sudlardıń huqıqıy tásir imkaniyatların jáne de keńeytiwge xızmet etedi.
Juwmaqlap aytqanda, Mámleketimiz basshısınıń joqarıdaǵı atap ótilgen qararı tarawda izbe-iz ámelge asırılıp atırǵan keń kólemli reformalardıń logikalıq dawamı sıpatında elimizde hákimshilik sud islerin alıp barıw haqqındaǵı nızamshılıqtı jetilistiriwdiń jańa basqıshın baslap berdi. Aldınǵı sırt el tájiriybesine muwapıq hákimshilik sudlardıń jumısına jańa institut hám mexanizmlerdiń engiziliwi mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarda puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı mápleriniń nátiyjeli hám isenimli qorǵalıwın támiyinlewge, nátiyjede bolsa Ózbekstannıń investiciyalıq tartımlılıǵına hám xalıqaralıq maydandaǵı imidjiniń jáne de joqarılawına xızmet etedi.

Azat Imatov,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası,
yuridika ilimleri boyınsha filosofiya doktorı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi