Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 22-statyası mámlekette puqaralıq institutınıń huqıqıy mazmunın hám onıń ámeliy áhmiyetin belgilep beriwshi tiykarǵı qaǵıydalardan biri.

Bul statya óziniń sırtqı ápiwayılıǵına qaramastan, mámlekettiń turaqlılıǵı, sociallıq teńlik hám aymaqlıq pútinlikti támiyinleytuǵın siyasiy-huqıqıy mexanizm sıpatında xızmet etedi. Puqaralıq túsinigi hár bir insannıń mámleket penen qatnasın belgileytuǵın tiykarǵı huqıqıy kategoriya bolǵanı ushın, bul statyada sáwlelengen normalar tek ǵana huqıqtanıwshılar emes, al keń jámiyetshilik ushın da áhmiyetli bolıp esaplanadı.
Ózbekstanda birden-bir puqaralıq ornatılǵanı – mámlekettiń barlıq aymaqlarında birdey huqıqıy mákan bar ekenin ańlatadı. Bul normanıń huqıqıy mánisi mámlekettiń unitar tábiyatı menen tıǵız baylanıslı. Xalıqtıń qay jerde jasawına qaramastan, birdey puqaralıqqa iye bolıwı – hesh qanday regionallıq, aymaqlıq, hákimshilik yamasa etnikalıq tiykarda puqaralıq statusınıń parıqlanbawın támiyinleydi. Bunday qatnas jámiyette ádillikti bekkemlep, puqaralar arasındaǵı teńlik principin turmısqa engizedi hám mámleket penen puqara arasındaǵı qatnasıqlardıń barlıq tarawlarda birdey ámel etiwin kepilleydi.
Birden-bir puqaralıq túsinigi ámelde milliy awızbirshilikti, sociallıq turaqlılıqtı hám siyasiy pútinlikti támiyinleytuǵın áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı. Hár qıylı mámleketlerde kóriletuǵın “eki basqıshlı puqaralıq” yamasa “regionallıq tiyislilik” sıyaqlı túsinikler kóp jaǵdaylarda siyasiy turaqsızlıqqa sebep bolıwı múmkin. Sebebi, túrli aymaqlarda jasawshı puqaralarda huqıqıy status hár túrli bolsa, olardıń mámleketke bolǵan múnásibeti hám huqıqıy juwapkershiliginde ayırmashılıq payda boladı. Ózbekstanda bolsa bunday jaǵdaydıń ózine hám huqıqıy, hám siyasiy jaqtan jol qoyılmaǵan. Bul bolsa, mámlekettiń ótken 34 jıldaǵı turaqlı rawajlanıwına xızmet etken faktorlardan biri bolıp esaplanadı.
Statyada ayrıqsha atap ótilgen áhmiyetli qaǵıyda – Qaraqalpaqstan Respublikası puqarasınıń házirgi waqıtta Ózbekstan Respublikası puqarası esaplanatuǵını haqqındaǵı norma. Bul qaǵıyda ilimiy-huqıqıy kózqarastan eki wazıypanı atqaradı: birinshi wazıypa – aymaqlıq pútinlikti bekkemlew, ekinshisi – ulıwma puqaralıq identifikaciyasın támiyinlew.
Puqaralıqtıń teńligi máselesi de usı statyanıń eń áhmiyetli bólimlerinen biri bolıp tabıladı. Puqaralıqqa qanday tiykarda iye bolıwına qaramastan, onıń hámme ushın teń ekenligi – konstituciyalıq mámleketshiliktiń ajıralmas principi bolıp, puqaralardıń huqıq hám minnetlemelerinde ayırmashılıq bolmawı, mámlekettiń qorǵawı hám kepilliklerinen teńdey paydalanıwı, sud aldında teńlik principin ámelge asırıw – mine, usı normanıń real kórinisleri bolıp esaplanadı.
Bul qaǵıyda tek ǵana huqıqıy teńlikti emes, al jámiyettegi sociallıq ádillik tuyǵısın da bekkemleydi. Sebebi, mámleket puqaralıq statusın insannıń payda bolǵan deregi, kelip shıǵıwı yaki ekonomikalıq jaǵdayı boyınsha parıqlamaydı.
22-statyadaǵı normalar ámeliyatta puqaralardıń huqıqıy statusı, mámleket tárepinen qorǵalıwı, sociallıq baǵdarlamalarda, ekonomikalıq qatnasıqlarda qatnasıwında hám saylaw processlerine múnásibetinde tolıq kórinedi. Puqaralıqtıń birden-bir ekenligi mámlekette demokratiyalıq institutlardıń qáliplesiwine, ekonomikalıq rawajlanıwda teńdey imkaniyatlardı támiyinlewge hám puqaralardıń mámleketke bolǵan isenimin bekkemlewge xızmet etedi.
Puqaralıq teńligi xalıqtıń hár bir qatlamına mámleket tárepinen ádillik múnásibetin támiyinleydi. Bul principtiń ámel etiwi jámiyette qatlamlasıwdı sheklep, aymaqlar arasındaǵı huqıqıy ayırmashılıqlardıń aldın aladı. Máselen, miynet qatnasıqları, sociallıq támiynat, medicinalıq xızmet, bilimlendiriw huqıqı sıyaqlı tarawlarda puqaralardıń statusı birdey bolǵanı ushın, mámleketlik siyasattı ámelge asırıwda ulıwma puqaralıq imkaniyatı júzege keledi. Bul bolsa ishki migraciya processlerin de turaqlastıradı: adamlar qaysı aymaqta jasasa da, huqıqları ózgermeytuǵının biledi.
Birden-bir puqaralıqtıń xalıqaralıq huqıqıy bahası da úlken. Xalıqaralıq normalarda mámleket puqaralarınıń teń qorǵalıwı mámleket suverenitetiniń ajıralmas bólegi sıpatında tán alınadı. Ózbekstanda 22-statyanıń bar ekenligi xalıqaralıq qatnasıqlarda da huqıqıy anıqlıqtı támiyinleydi, puqaralardıń sırt elde qorǵalıw mexanizmin kúsheytedi. Mámleket óz puqarasın qay jerde bolıwına qaramastan, birdey dárejede qorǵaw minnetlemesine iye.
Ótken dáwir tájiriybesi sonı kórsetti, 22-statyadaǵı normalar mámlekette kúshli sociallıq turaqlılıqtı saqlap turıwshı elementlerden birine aylanǵan. Ǵárezsizliktiń dáslepki jıllarında puqaralıq máselesinde keskin sociallıq kelispewshilikler júzege kelmegeni de áyne usı normanıń durıs belgilengeninen derek beredi. Eger puqaralıq aymaqlar boyınsha parıqlanǵanda, bul mámlekette sociallıq tarqalıw qáwpin kúsheytken bolar edi. Házirgi kúnde de puqaralıqtıń birden-bir ekenligi Ózbekstannıń mámleket sıpatında turaqlı hám bir pútin rawajlanıwında áhmiyetli faktor bolıp qalmaqta.
Konstituciyanıń 22-statyası mámlekette huqıqıy teńlik, aymaqlıq pútinlik hám siyasiy turaqlılıqqa xızmet etetuǵın tiykarǵı konstituciyalıq principlerden biri bolıp esaplanadı. Onıń huqıqıy áhmiyeti – puqaralıq institutınıń bir pútin, anıq hám turaqlı tártipke salınıwı; sociallıq áhmiyeti – puqaralardıń teń huqıqıy statusında ekenligi; siyasiy áhmiyeti – mámlekettiń unitarlıq tábiyatı hám aymaqlıq birligin bekkemlew; adamgershilik áhmiyeti – hár bir insannıń mámleket tárepinen qorǵalıwınıń teń dárejede kepilleniwi bolıp tabıladı. Usı jaǵınan 22-statya tek ǵana huqıqıy norma emes, al Ózbekstan mámleketshilik modeli hám jámiyet rawajlanıwınıń tiykarǵı negizleriniń biri bolıp esaplanadı.
Juwmaqlap aytqanda, puqaralıq beriw menen baylanıslı jumıslar Jańa Ózbekstanda insan huqıqların, erkinliklerin hám máplerin ámelge asırıw hám qorǵaw baǵdarında ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri bolıp, mámleket óz aymaǵında da, onıń sırtında da óz puqaraların huqıqıy qorǵaw hám olarǵa qáwenderlik kórsetiw kepilliklerin ámelde támiyinlewdiń nátiyjesi bolıp tabıladı.
Jańa Ózbekstannıń Jańa Konstituciyasında puqaralıq shaxstıń mámleket penen óz-ara huqıqları, minnetlemeleri hám juwapkershiligi jıyındısında sáwlelengen jáne insan qádiri, tiykarǵı huqıqları menen erkinliklerin tán alıw jáne húrmet etiwge tiykarlanǵan turaqlı siyasiy-huqıqıy baylanısın belgileytuǵın milliy huqıq sistemasınıń ayrıqsha institutı sıpatında jáne de jetilistirildi.

Uluǵbek Muxamedov,
Ózbekstan Respublikası Jámiyetlik qáwipsizlik universiteti, jámiyetlik qáwipsizlikti támiyinlew kafedrası aǵa oqıtıwshısı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi