Jańalanǵan Konstituciyamızda “Insannıń huqıq hám erkinliklerin támiyinlew – mámlekettiń joqarı maqseti” degen norma belgilendi.

Bul maqsetke erisiw ushın insannıń qádir-qımbatına hám salamatlıǵına qol qatılmaslıǵı, mámleketlik uyımlar tárepinen huqıqıy tásir ilajlarınıń sáykeslik Principine tiykarlanıwı hám nızamlarda názerde tutılǵan maqsetlerge erisiw ushın jetkilikli bolıw kerekligi belgilendi. Ayıpsızlıq prezumpciyasi jáne de kúsheytildi. Atap aytqanda, Konstituciyamızdıń 28-statyasında shaxstıń isi sudta kórip shıǵılıp, onıń ayıbı anıqlanbaǵansha ol ayıpker dep tabılǵan bolsa, keleside sudtıń nızamlı kúshke kirgen húkimi menen anıqlanbaǵansha ol gúnasız esaplanıwı bekkemlendi.
Konstituciyada insannıń jeke huqıqları hám erkinlikleri kepilligi xalıqaralıq standartlarǵa muwapıq kúsheytildi. Atap aytqanda, 27-statyaǵa kóre shaxstı sud sheshimisiz 48 saattan artıq múddet uslap turılıwı múmkin emesligi, bul múddet uslap turıw nızamlılıǵı hám tıyanaqlılıǵı sudta tastıyıqlanbasa, shaxs tezlik penen azat etiliwi (“Xabeas korpus” institutı) hám shaxstı uslap turıw sıyaqlı onıń huqıqları menen uslap turılıw tiykarları oǵan túsinikli tilde túsindiriliwi kerekligi (“Miranda qaǵıydaları”) belgilendi. Sonıń menen birge, ayıplanıwshı hám sudlanıwshılarǵa ózine qarsı kórsetpe bermew, yaǵnıy “únsizlik saqlaw” huqıqı belgilenip atır. Bul qaǵıydalar jeke erkinlik qol qatılmaslıǵın hám adamlardı nızamǵa qarsı qamaqqa alıwǵa jol qoymawdı kepilleydi.
Dáslepki márte jazısıwlar, telefon arqalı sóylesiwler, pochta, elektron xabarlar hám basqa xabarlardı sır saqlaw huqıqı tek sudtıń sheshimine tiykarlanıp shekleniw múmkinligi belgilendi. Shaxstıń aǵayinlariniń sudlanǵanlıǵı sebepli, onıń huqıqlarınıń shekleniwi múmkin emesligi qatań belgileniwi menen adamlardıń óziniń jaqınları jol qoyǵan qáteler ushın juwap bermewi támiyinlendi.
Jańalanǵan Bas Nızamımız jámiyetimizde insan qádirin joqarılatıw, xalqımız ushın jáne de qolaylı sharayatlar jaratıw maqsetin gózleydi. Atap aytqanda, jańalanǵan Konstituciyamızda bilim alıw huqıqınıń kepilleniwi menen bir qatarda, mámleket hám mámleketlik emes bilimlendiriw shólkemleriniń rawajlanıwı teńdey qollap-quwatlanıwı dáslepki ret rásmiy tiykarda bekkemlenip atır. Sonıń menen birge, inklyuziv tálim-tárbiya termininiń Konstituciyada sáwleleniwi itibarǵa ılayıq. Eń tiykarǵı ózgeris muǵallimlerdiń statusı menen baylanıslı. Sonıń ishinde, 52-statyada burın bolmaǵan jańa norma kirgizilip atır. Oǵan kóre, muǵallimniń miyneti jámiyet penen mámleketti rawajlandırıw, bárkámal áwladtı qáliplestiriw hám tárbiyalaw, xalıqtıń ruwxıy-mádeniy potencialın saqlaw hám bayıtıwdıń tiykarı retinde tán alınadı. Mámleket muǵallimlerdiń abırayın qorǵaw, olardıń sociallıq hám materiallıq abadanlıǵı, kásiplik tárepten ósiwi haqqında ǵamqorlıq etedi. Bul normalardıń Konstituciyaǵa kirgiziliwi zamanagóy pedagogikada jańa dáwirdi baslap bergenine gúman joq.
Juwmaqlap aytqanda, “Insan – jámiyet – mámleket” degen qatnas Konstituciyamızdıń mazmunına tereń sińdirilip, jańa Ózbekstan turmısında insan abırayı, qádiri hám namısı barlıq tarawlarda birinshi orında turıwı joqarı dárejede óz sáwlesin tappaqta.

Rashid Kaukıshev,
Jınayat isleri boyınsha Shımbay rayonı sudınıń tergew sudyası.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi