Ózbekstan joytılıp baratırǵan jabayı fauna hám flora túrleri menen xalıqaralıq sawdanı tártipke salıw haqqındaǵı konvenciya (CITES) tárepler konferenciyasınıń 20-sessiyasına (CITES CoP20) rásmiy túrde basshılıq etpekte.

Búgin ilajlar ótkeriletuǵın Samarqand xalıqaralıq turizm orayında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń keńesgóyi – Ekologiya hám klimat ózgeriwi milliy komitetiniń baslıǵı Aziz Abduhakimov hám CITES Bas xatkeri Ivonn Iguyero xanımnıń qatnasıwında BMSh hám Ózbekstan Respublikasınıń mámleketlik bayraqları kóterildi.
Kúnniń ekinshi yarımında xalıqaralıq forum sheńberindegi birinshi sessiya “CITES CoP20″ konferenciyasınıń strategiyalıq tásirin arttırıw. Siyasattan ámeliyatqa: jabayı haywanlar menen baylanıslı tártipke salınatuǵın sawda tarawında monitoring, qarjılandırıw hám ámeliy ilajlar” atamasında ótkerildi.
Samarqandta bul konferenciyanıń ótkeriliwi xalıqaralıq birge islesiwdi bekkemlewde áhmiyetli qádem bolıp, mámlekettiń jabayı tábiyattı saqlaw hám turaqlı tábiyǵıy resurslardan paydalanıw baǵdarındaǵı qatań poziciyasın tastıyıqlaytuǵını atap ótildi.
Ózbekstan 1997-jıldan baslap CITES Konvenciyasınıń qatnasıwshısı hám usı Konvenciya Qosımshalarına kirgizilgen bir qatar túrlerdiń watanı esaplanadı. Olarǵa qar qaplanı, sayǵaq hám siyrek ushırasatuǵın dárilik ósimlikler kiredi. Samarqandta (CITES CoP20) keń kólemli dodalaw maydanına aylanıp, jabayı túrler menen xalıqaralıq sawda turaqlılıǵı, nızamlılıǵı hám monitoring sistemalarınıń islep shıǵılıwı, ásirese, CITES I hám II qosımshalarına kiretuǵın túrler boyınsha baqlaw mexanizmlerin jetilistiriw máseleleri dodalanadı.
CITES Sekretariatı, BMSh Rawajlanıw baǵdarlaması (UNDP) hám xalıqaralıq sherikler menen birgelikte Ózbekstan CoP20 nátiyjeliligin arttırıwǵa qaratılǵan bir qatar arnawlı ilajlardı baslap berdi. Olardan eń áhmiyetlilerinen biri – biokóptúrlilikti qorǵaw boyınsha innovaciyalıq finanslıq sheshimlerdi alǵa qoyıwǵa qaratılǵan joqarı dárejedegi sóylesiw bolıp esaplanadı.
Ilajdı Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń keńesgóyi – Ekologiya hám klimat ózgeriwi milliy komitetiniń baslıǵı Aziz Abduhakimov, CITES Bas xatkeri Ivonn Iguyero hám BMSh Rawajlanıw baǵdarlamasınıń Ózbekstandaǵı turaqlı wákili Akiko Fujii ashıp berdi.
Panel sessiyası sheńberinde “Regiondaǵı biokóptúrlilikti qorǵaw boyınsha innovaciyalıq sheshimler” atamasında Oraylıq Aziya ministrleriniń qatnasıwında sóylesiw ótkerildi. Onda Qazaqstan ekologiya hám tábiyǵıy resurslar ministri Erlan Nısanbaev, Qırǵız Respublikası tábiyǵıy resurslar, ekologiya hám texnikalıq qadaǵalaw ministriniń orınbasarı Almaz Musaev, Tájikstan húkimeti janındaǵı qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵı Bahodur Sheralizoda hám Túrkmenstan qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw ministri CHarygeldi Babaniyazov óz bayanatları menen qatnastı.
Ilajda shıǵıp sóylegen Aziz Abduhakimov jabayı haywanlardıń nızamsız sawdası dúnyadaǵı eń iri jınayatlardan biri ekenin, náshebentlik zat, qural-jaraq hám adam sawdasınan keyin tórtinshi orında turatuǵının atap ótti.
– Jaqında járiyalanǵan 2024-jılǵı esabatqa bola, 162 mámlekette jabayı haywanlar menen nızamsız sawda jaǵdayları anıqlanǵan hám bul 4000 túrdegi ósimlik hám haywanlarǵa tásir etken, olardan 3250 si CITES dizimine kirgizilgen. Húkimetler tárepinen 13 millionnan aslam tovar konfiskaciya etilgen, – dedi Aziz Abduhakimov. – Bul jaǵdaydı saplastırıw ushın tómendegi máselelerge ayrıqsha itibar qaratıw zárúr.
Birinshi gezekte jabayı tábiyat baǵları, tárbiyalaw orayları hám jergilikli ósimlikler ushın jeke menshik sektor investiciyaların xoshametlew, biokóptúrlilikti saqlaw hám jergilikli jámiyetshilikler ushın payda keltiretuǵın tábiyatqa tiykarlanǵan turizm baslamaların qollap-quwatlaw zárúr. Sonday-aq, qorshaǵan ortalıq boyınsha injenerler, bajıxana xızmetkerleri, veterinariya hám karantindi qadaǵalaw xızmeti ushın regionallıq oqıw baǵdarlamalarına investiciyalar kirgiziw de maqsetke muwapıq. Jaqında shólkemlestirilgen Oraylıq Aziya qorshaǵan ortalıq hám klimat ózgeriwin úyreniw universiteti (Green University) qorshaǵan ortalıq boyınsha bunday treningler ushın basshılıq etiwge tayar.
Jáhán tendenciyaları bar finanslıq aǵımlardıń jeterli emesligin kórsetpekte.
Olar jılına shama menen 143 milliard dollardı quraydı, sonnan 80-85 procenti mámleketlik sektorǵa tuwra keledi.
CITES CoP20 sheńberinde tómendegi aldıńǵı mexanizmlerge ayrıqsha itibar qaratıladı:
– tábiyattı qorǵaw obligaciyaları;
– “tábiyat ornına qarız” baǵdarlamaları;
– ekosistema xızmetleri ushın tólemler, sonıń ishinde, “jabayı tábiyattı qorǵaw kreditleri”;
– populyaciyalar monitoringi hám jabayı túrlerge túsetuǵın basımdı kemeytiw mexanizmleri;
– jasalma kóbeytiw hám ósimliklerdi turaqlı jetistiriw sistemaları.
Kóp tárepleme hám kóp sektorlı qatnas – húkimetlerden baslap biznes, puqaralıq jámiyeti hám jergilikli jámiyetshiliklerge shekem – tábiyattı qorǵaw boyınsha finanslıq ayırmashılıqtı qısqartıwdıń gilti bolıp esaplanadı.
Delegaciya basshıları ushın ótkeriletuǵın joqarı dárejedegi ilaj region mámleketleriniń tábiyattı qorǵawdı qarjılandırıw boyınsha innovaciyalıq sheshimleri hám ámeliy tájiriybelerin kórsetedi. Qatnasıwshılar ishki hám xalıqaralıq resurslardı, mámleketlik hám jeke menshik investiciyalardı birlestiretuǵın integraciyalasqan kózqaraslardı dodalaydı.

Ǵ.Hasanov,
A.Isroilov (súwret),
ÓzA