Búgingi kúni elimizde Ózbekstan Respublikası Prezidenti Sh.Mirziyoev basshılıǵında mámleketlik tildiń abırayın jáne de arttırıw, ósip kiyatırǵan jaslarımızdı Watandı súyiwshilik, milliy úrp-ádet, dástúr hám qádiriyatlarǵa sadıqlıq ruwxında tárbiyalaw, elimizde mámleketlik tildi tolıq engiziwdi támiyinlew boyınsha keń kólemli ilajlar ámelge asırılmaqta.

Mámleketlik tildi rawajlandırıw hám onıń xalıqaralıq kólemdegi abırayın jáne de arttırıw boyınsha qabıl etilgen Húrmetli Prezidentimizdiń párman hám qararları bul baǵdardaǵı ilajlar kólemin jańa basqıshlarǵa kótermekte.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi janındaǵı Mámleketlik tildi rawajlandırıw departamenti tárepinen “Mámleketlik til haqqında”ǵı Nızamı, Prezidentimiz tárepinen qabıl etilgen párman hám qararlar, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń mámleketlik tildi jáne de rawajlandırıw boyınsha qararları hám kórsetpelerin orınlaw baǵdarında bir qatar jumıslar ámelge asırılmaqta.
Atap aytqanda, is júrgiziw sistemasın tolıq mámleketlik tilge ótkeriw boyınsha túrli taraw xızmetkerleriniń is júrgiziw boyınsha bilim hám qánigeligin turaqlı arttırıp barıw jolǵa qoyılǵan. Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2020-jıl 3-marttaǵı 117-sanlı qararına muwapıq, Álisher Nawayı atındaǵı Tashkent mámleketlik ózbek tili hám ádebiyatı universiteti janında shólkemlestirilgen Ózbekstan Respublikası Mámleketlik tilde is júrgiziw tiykarların oqıtıw hám qánigeligin arttırıw orayınıń Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlıq bóliminde hár ayda tiyisli taraw qánigeleri oqıtılmaqta. Orayda usı kúnge shekem 4000 nan aslam tıńlawshı óz bilimlerin jetilistirdi.
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2021-jıl 28-oktyabrdegi «Normativ-huqıqıy hújjetler joybarların lingvistikalıq ekspertizadan ótkeriw tártibi haqqındaǵı nızamın tastıyıqlaw haqqında»ǵı 662-sanlı qararı orınlanıwın támiyinlew maqsetinde, ótken jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń másláhátshisi tárepinen 22 normativlik-huqıqıy hújjetler lingvistikalıq ekspertizadan ótkerildi.
«Mámleketlik til haqqında»ǵı hám Ózbekstan Respublikasınıń «Geografiyalıq obektlerdiń atamaları haqqında»ǵı Nızam talapları tiykarında aymaqtaǵı geografiyalıq obekt atamaların tártipke salıw baǵdarında da bir qatar unamlı isler orınlanbaqta. Atap aytatuǵın bolsaq, 16 197 kóshe atamaları tolıq xatlawdan ótkerildi. Sonnan, Ámiwdárya, Beruniy, Bozataw, Qanlıkól, Moynaq, Taqıyatas, Taxtakópir hámde Shomanay rayonlarına tiyisli 5910 kóshe atları ekspertiza juwmaqları boyınsha nızamǵa muwapıq dep tabıldı hám sessiya qararları menen tastıyıqlanıp, mámleketlik reestr bazasına kirgizildi. Al, Qaraózek rayonınıń 787, Nókis rayonınıń 942, Xojeli rayonınıń 1163, Shımbay rayonınıń 997, jámi 3889 kóshe atamaları ekspertizaǵa jiberilgen bolsa, Nókis qalasınıń 1614, Kegeyli rayonınıń 1150, Qońırat rayonınıń 1445, Tórtkúl rayonınıń 847 hám Ellikqala rayonınıń 1320, jámi 6376 kóshe atamaları Kadastr agentligi tárepinen kórip shıǵılmaqta.
Ótken jılı avtomobil jollarında hám xalıq jasaytuǵın elatlı punktlerde mámleketlik tilde, latın jazıwına tiykarlanǵan ózbek hám qaraqalpaq álipbesinde 111 dana, jol háreketi qáwipsizligi basqarması tárepinen 43 dana, jámi 154 dana jol belgileri hám xabarlandırıw kórsetkishleri ornatıldı.
Qaraqalpaq tilin bunnan bılay da rawajlandırıw baǵdarında sózlikler, qollanbalar, monografiyalar tayarlaw hám kóp nusqalarda baspadan shıǵarıw jumıslarına da ayrıqsha dıqqat awdarılmaqta. Ótken jıllar dawamında latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq tilinde «Mámleketlik tilde is júrgiziw» ámeliy qollanbası 2000 nusqada baspadan shıǵarıldı. Sonday-aq, «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi» kitabınıń 7 tomlıǵı kirill álipbesinde 7000 nusqada basıp shıǵarılǵan bolsa, usı kóp tomlıqtıń latın álipbesindegi 1-2-tomları baspadan shıǵarıldı. Sonıń menen birge, “Psixologiyalıq terminlerdiń túsindirme sózligi”, “Qaraqalpaqsha-ózbekshe-qazaqsha-túrkmenshe-russha lingvisikalıq terminler sózligi”, “Davlat tilida ish yuritish asoslari”, “Mámleketlik tilde is júrgiziw tiykarları”, “Qoraqalpoǵistondagi wzbek shevalari etnografizmlari”, “Qaraqalpaqstan Respublikası geografiyalıq atamalarınıń túsindirme sózligi” kitapları basıp shıǵarıldı.
Bunnan basqa, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı menen birgelikte “Alisher Navoiy ǵazzallari”, «Boburnoma», «Hozirgi zamon wzbek sheriyati», sonday-aq, Abdulla Qadiriydiń «Wtkan kunlar», Erkin Vohidovtıń «Dunyoning ishi», qırǵız xalqınıń «Manas», Sh.Aytmatovtıń «Plaxa» shıǵarmaları qaraqalpaq tiline awdarıldı. Sonday-aq, “Plato” hám “Booky” JShJ tárepinen “Kishkene shahzada”, K.Sultanovtıń “Ájiniyaz”, Sh.Aytmatovtıń “Balalıǵım”, “Ájel dastıǵı” shıǵarmaları kóp nusqada kitap etip basıp shıǵarıldı.
Qaraqalpaq tilin sanlastırıw, media ónimlerdi, kompyuter, mobil programmalardı hám basqa da elektron materiallardı tayarlaw boyınsha da bir qatar unamlı jumıslar alıp barılmaqta. Atap aytqanda, “Booky” JShJ menen birgelikte qaraqalpaq tilindegi audiokitaplar platforması hám mobil qosımshası jaratıldı. “Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi” kóp tomlıǵınıń veb-saytı hám mobil qosımshası tayarlandı. Ótken qısqa waqıt ishinde 100 ge jaqın jáhán, ózbek hám qaraqalpaq ádebiyatınıń eń saylandı shıǵarmalarınıń audio variantları tayarlandı. Sonday-aq, qaraqalpaq dástanları hám ertekleriniń audioları da tayarlanbaqta. “Mutolaa” JShJ menen birgelikte 20 ǵa shamalas ádebiy kitaplar audiolastırıldı hám mobil qosımshaǵa júkletildi. Házirgi waqıtta 100 mıńǵa jaqın jaslar usı platformadan paydalanbaqta. “Booky” qaraqalpaq tilindegi audiokitaplar platforması hám “Mutolaa” JShJ menen birgelikte “Kishkene shahzada” kitabı tiykarında ózbek hám qaraqalpaq tillerinde arnawlı film jaratıldı.
Mámleketlik tildi rawajlandırıw hám til siyasatın jetilistiriw baǵdarında ámelge asırılıp atırǵan nátiyjeli jumıslar menen birge bir qatar mashqalalar da ushıraspaqta.
Atap aytqanda, respublikamızda xızmet kórsetip atırǵan 907 isbilermenlik subektlerinde alıp barılǵan úyreniw jumısları nátiyjesinde, 196 isbilermenlik subektleri imaratlarındaǵı mańlaysha, reklama hám basqada daǵazalardıń, xabarlandırıw tekstleriniń mámleketlik til haqqındaǵı nızam hújjetleri talaplarına juwap bermeytuǵınlıǵı, yaǵnıy, rus hám inglis tillerinde jazılǵan sózler orın alǵanlıǵı belgili boldı.
2024-jılda Ministrler Keńesi tárepinen 15 ministrlik, 4 komitet, 18 basqarma hám 12 joqarı oqıw orınlarınıń is júrgiziw hújjetleri, daǵazalar, xabarlandırıw tekstleriniń latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq hám ózbek álipbesinde qátesiz jazılǵanlıǵı boyınsha 5 márte maqsetli úyreniw jumısları alıp barılıp, nátiyjede 295 qáte-kemshilikler anıqlandı. Sonnan 214 i saplastırıldı.
Sonday-aq, jaqında ministrlikler, basqarmalar, mákeme hám shólkemlerde “Mámleketlik til haqqında”ǵı nızamınıń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde is júrgiziw hújjetleri, sırtqı hám ishki jazıwlarınıń jaǵdayı jumısshı topar tárepinen úyrenildi.
Úyreniw nátiyjelerine kóre, ayrım ministrlik hám shólkemler tárepinen usı kúnge shekem bir neshe mártebe eskertiwlerge qaramastan kórsetilgen qáte-kemshilikler saplastırılmay kelmekte.
Atap aytqanda, Qaraqalpaqstan Respublikası Densawlıqtı saqlaw ministrligi úyrenilgende, ministrliktiń kirer jerindegi ataması, sırtqı hám ishki jazıwlarında, sonıń menen birge shıǵıs xatlarında 28, Qaraqalpaqstan Respublikası Teleradiokompaniyası kirer jerindegi ataması hámde shıǵıs xatlarında 23, Turizm basqarmasınıń shıǵıs xatlarında 15, Mádeniyat ministrliginiń shıǵıs xatlarında 18, Básekilikti rawajlandırıw hám tutınıwshılar huqıqların qorǵaw komitetiniń shıǵıs xatlarında 23, Ekologiya, qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám ıqlım ózgeriwi ministrliginiń esiklerine qıstırılǵan jazıwlar hámde shıǵıs xatlarında 32, Transport ministrliginiń shıǵıs xatlarında 17, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı bilimlendiriw, ilim hám innovaciyalar ministrliginiń shıǵıs xatlarında 21 qáte-kemshiliklerdiń bar ekenligi anıqlandı.
Joqarıda atları kórsetilgen ministrlikler, mákeme hám shólkem basshılarınan “Mámleketlik til haqqında”ǵı Nızam talapların sózsiz orınlaw, orın alǵan qáte-kemshiliklerdi tez arada saplastırıw hámde bul baǵdarda olardıń juwapkershiligin jáne de arttırıw talap etiledi.
Isbilermenlik subektleri Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministrligi tárepinen mámleketlik dizimnen ótkeriledi. Ádillik ministrliginiń bizge bergen maǵlıwmatında Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2017-jıl 9-fevraldaǵı 66-sanlı qararı menen tastıyıqlanǵan “Isbilermenlik subektlerin mámleketlik dizimnen ótkeriw tártibi haqqında”ǵı nızamǵa kóre, firma atamasın tańlawda onıń bir qıylılıǵın tekseriw elektron málimleme sistemasında avtomat tárizde ámelge asırıladı. “Isbilermenlik xızmeti erkinliginiń kepillikleri haqqında”ǵı Nızamınıń 33-statyasına tiykarlanıp, yuridikalıq shaxs bolǵan isbilermenlik xızmeti subekti firma atamasına bolǵan huqıqqa iye, bul atamanı onıń ózi erkin túrde belgileydi hám óz hújjetlerinde kórsetedi, – delingen. Demek, bul nızam hújjetleri boyınsha isbilermenlik subektleri óz firmasına atamanı tańlaw hám onı ózi erkin túrde belgilew huqıqına iye ekenligi, tek bazadaǵı atamalar menen birdey bolıp qalmaw shárti ǵana qoyılǵanlıǵı ayqınlasadı.
Mámleketlik xızmetler orayları tárepinen isbilermenlik subektlerin mámleketlik dizimnen ótkeriw barısında “Mámleketlik til haqqında”, “Firma atamaları haqqında” hám “Tovar belgileri, xızmet kórsetiw belgileri hám tovar kelip shıqqan orın atamaları haqqında”ǵı nızamlar talaplarına ámel etiw haqqında túsindiriw jumısları hám tiyisli usınıslar berip barıladı. Biraq, soǵan qaramastan, kópshilik jaǵdaylarda isbilermenlik subektleri tárepinen firmaǵa atama qoyıwda “Mámleketlik til haqqında”ǵı nızam talaplarına ámel etilmew jaǵdayları, nátiyjede xalıqqa turmıslıq xızmet kórsetiw orınları, firma hám sawda shaqapshalarına milliy qádiriyatlarımızǵa tuwrı kelmeytuǵın basqa tildegi atamalardıń qoyılıw halatları ushıraspaqta.
Sonlıqtan, isbilermenlik subektlerin mámleketlik dizimnen ótkeriw tártibi haqqındaǵı nızamlarǵa mámleketlik til haqqındaǵı nızam talaplarınan kelip shıǵıp, tiyisli tártipte ózgeris hám qosımshalar kirgiziliwi zárúr dep esaplaymız. Óytkeni, atamalardıń mámleketlik tilde bolıwı, sonday-aq, is júrgiziw hújjetleri, sırtqı hám ishki jazıwlar, reklama hám daǵazalar, xabarlandırıw tekstleriniń mámleketlik tilde qátesiz jazılıwı, rásmiy hújjetlerdiń latın grafikasına tiykarlanǵan qaraqalpaq hám ózbek álipbesinde bolıwın támiyinlew – bular, birinshiden, mámleketlik tildi rawajlandırıw boyınsha qabıl etilgen Húrmetli Prezidentimizdiń párman hám qararları, sonday-aq, Húkimetimizdiń bul baǵdarda berilip atırǵan tapsırmaların buljıtpay orınlaw bolsa, ekinshiden, bul wazıypalar biziń hár birimizdiń ana tilimizge bolǵan húrmetimizdiń baslı belgisi. Al, tilge bolǵan húrmet-itibardıń xalqımızǵa, milletimizge hám Watanımızdıń keleshegine bolǵan dıqqat-itibar ekenligin tereń ańlawımız kerek.
Juwmaqlap aytqanda, mámleketlik tildi bunnan bılay da rawajlandırıw hám til siyasatın jetilistiriw, mámleketlik tildiń háreket etiwi menen baylanıslı mashqalalardı anıqlaw hám olardı saplastırıw ilajların kóriw Departamenttiń baslı wazıypalarınan bolıp qala beredi.

Perdeǵaliy Dabılov,
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń másláhátshisi-departament baslıǵı, filologiya ilimleriniń doktorı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi