Jańa Ózbekstanda alıp barılıp atırǵan reformalardıń bas maqseti – insan qádiri hám huqıqların joqarı qádiriyat sıpatında bekkemlew bolıp esaplanadı. Insan huqıqları, erkinlikleri hám qádir-qımbatın qorǵawǵa qaratılǵan Konstituciyamızdaǵı bir qatar áhmiyetli bántlerde de bul óz kórinisin tapqan. Tómende mine, usı insan huqıqlarına baylanıslı áhmiyetli 10 norma menen tanısamız.

Huqıqlar insan tuwılıwı menen beriledi

Mámleketimizdiń bas nızamında insan huqıqları hár kimge tuwılǵanınan baslap tiyisli ekeni belgilep qoyılǵan. Bul princip insandı jámiyettegi sociallıq, ekonomikalıq yamasa siyasiy dárejesine qaramastan, tábiyiy huqıqlarǵa iye shaxs sıpatında tán aladı. Bul qatnas Ózbekstannıń xalıqaralıq insan huqıqları standartlarına, atap aytqanda, BMShtıń Insan huqıqları jer júzilik deklaraciyası ruwxına tolıq sáykes keledi.
Insan abırayı – qol qatılmas qádiriyat
Konstituciyamızda “Insannıń abırayı hám qádir-qımbatına qol qatılmaydı” degen qaǵıyda bekkem orın alǵan. Bul normanıń turmıslıq mánisi sonda, hár bir puqaranıń abırayı, qádiri hám jeke ómiri mámleket qorǵawında boladı. Hesh kimniń namısına daq túsiretuǵın, kemsitiwshi, zorlıqqa shaqırıwshı háreketler keshirilmeydi.
Bunday qatnas sociallıq ortalıqta adamgershilik hám óz-ara húrmet mádeniyatın bekkemlewge xızmet etedi. Ásirese, jas áwladtıń tárbiyasında “insan qádiri” ideyasınıń konstituciyalıq dárejede bekkemleniwi jámiyettiń rawajlanıwı ushın úlken áhmiyetke iye.
Huqıq hám erkinlikler – nızam ústinliginiń ólshemi
Bas nızamımızda insannıń huqıq hám erkinlikleri tikkeley ámel etedi jáne olar nızamlardıń hám mámleketlik uyımlar jumısınıń mazmunın belgileydi, degen norma bar. Bul degeni hár bir jańa nızam yamasa qarar insan huqıqları normalarına muwapıq bolıwı shárt.
Puqaralardıń máplerine qayshı keletuǵın birde-bir normativlik hújjet qabıl etiliwi ámelde múmkin emes. Sebebi insan huqıqları nızam dóretiwshiliginiń orayına aylanǵan. Bul Ózbekstanda “insan – mámleket ushın emes, al mámleket – insan ushın” degen principtiń ámeliy kórinisi bolıp esaplanadı.
Minnetlemeler júklew tiykarlanǵan bolıwı shárt
“Hesh kimge onıń razılıǵısız nızamshılıqta belgilenbegen minnetleme júkleniwi múmkin emes” degen norma puqaralardıń erkinligin huqıqıy jaqtan bekkemleydi. Bul bolsa hákimiyat uyımlarınıń, jumıs beriwshilerdiń yamasa basqa da strukturalardıń tiykarsız talaplarına qarsı konstituciyalıq kepillik bolıp tabıladı.
Bul ásirese ápiwayı puqaralardıń huqıqıy qorǵalıwın bekkemlew, byurokratiyalıq basımlardı azaytıw hám ádil basqarıw sistemasın qáliplestiriwde áhmiyetli rol atqaradı.
Huqıqıy juwapkershilikte teń salmaqlılıq principi
Insan huqıqlarına baylanıslı jáne bir áhmiyetli norma – huqıqıy tásir ilajları endi teńsalmaqlılıq principine tiykarlanadı. Bul sonı ańlatadı, jazalaw yamasa hákimshilik sharalar qollanıw insan islegen huqıqbuzarlıq dárejesine proporcional bolıwı kerek.
Mısalı, kishi qátelik ushın hádden tıs jazalar belgileniwine jol qoyılmaydı. Ádillik hám insanıylıq principi huqıqıy siyasattıń tiykarǵı baǵdarına aylanǵan.
Jeke maǵlıwmatlar ústinen qadaǵalaw huqıqı
Sanlı dáwirde eń áhmiyetli qádiriyatlardan biri – shaxsqa baylanıslı maǵlıwmatlardı qorǵaw huqıqı bolıp tabıladı. Konstituciyada hár bir insan ózi haqqındaǵı maǵlıwmatlardıń durıslıǵın talap etiw, nadurıs yamasa nızamsız jol menen toplanǵan maǵlıwmatlardı dúzetiw hám joq etiw huqıqına iye.
Bul norma tek ǵana insan qádirin emes, al málimleme qáwipsizligin de támiyinleydi. Jeke turmısqa qol qatılmaslıǵı tek ǵana súren emes, al ámelde qorǵalatuǵın konstituciyalıq huqıqqa aylanbaqta.
Erkin háreketleniw huqıqı
Konstituciyada hár kim mámleket boylap erkin háreketleniw, jasaw hám jasaw ornın tańlaw huqıqına iye ekeni atap ótilgen. Bul norma puqaralardıń miynet migraciyası, jasaw ornın ózgertiw yamasa turizm menen baylanıslı imkaniyatların keńeytedi.
Eń áhmiyetlisi, bul huqıq insannıń óz arzıw-niyetlerine erkin umtılıwı, óz imkaniyatların tolıq kórsetiwi ushın keń sharayat jaratadı.
Turaq jayǵa qol qatılmaslıǵı kepilligi
Hár kimniń turaq jayına qol qatılmaslıǵı haqqındaǵı norma bul huqıqtıń buzılıwı qatań juwapkershilikke sebep boladı. Hesh kim sud qararısız puqaranıń úyine kiriwge haqılı emes.
Bul tek ǵana jeke ómirdi qorǵap qoymastan, al puqaralardıń tınısh hám paraxat turmıs keshiriwine konstituciyalıq kepillik jaratadı.
Huqıq hám erkinliklerdi qorǵaw quralları keńeydi
“Hár kim óz huqıq hám erkinliklerin nızamda qadaǵan etilmegen barlıq usıllar menen qorǵawǵa haqılı” degen norma puqaralarǵa huqıqıy belsendilik beredi.
Insan óz huqıqların tek ǵana sud arqalı emes, al ǵalaba xabar quralları, jámiyetshilik, xalıqaralıq institutlar arqalı da qorǵawı múmkin. Bul norma puqaralıq jámiyetiniń kúsheyiwine, huqıqıy sana hám mádeniyattıń artıwına xızmet etedi.
Sudlanǵanlıq – tuwısqanlar ushın tosqınlıq emes
Konstituciyada shaxstıń sudlanǵanlıǵı onıń tuwısqanlarınıń huqıqların sheklew ushın tiykar bola almaytuǵını anıq belgilengen. Bul norma sociallıq ádillik principiniń ayqın úlgisi bolıp esaplanadı.
Ata-anasınıń jınayatı yamasa qátesi ushın bala yamasa tuwısqanlar juwap bermeydi, olardıń huqıqları tolıq qorǵaladı. Bul insan qádirin tikleytuǵın, sociallıq ortalıqta ádillikti ornatatuǵın áhmiyetli qural bolıp esaplanadı.
Juwmaqlap aytqanda, huqıqıy mámlekettiń eń tiykarǵı belgisi – puqaralardıń huqıqları qaǵazda emes, turmısta qorǵalıwı bolıp esaplanadı. Elimizde alıp barılıp atırǵan reformalar nátiyjesinde bolsa, “insan qádirin ulıǵlaw” principi tek ǵana súren emes, al mámleketlik siyasat hám jámiyetlik sananıń tiykarına aylanbaqta.

ÓzA