Eki mámleket arasındaǵı diplomatiyalıq baylanıs 1992-jıl 26-fevralda – 1991-jıldıń aqırında Finlyandiya Ózbekstannıń ǵárezsizligin tán alǵannan soń rásmiy túrde ornatıldı. Óz-ara qatnasıqlar basınan doslıq hám óz-ara húrmet tiykarında rawajlandı.

Dáslepki on jıllıqlarda baylanıslar salıstırmalı sheklengen edi. Bunıń sebebi aralıqtıń uzaqlıǵı hám táreplerdiń sırtqı siyasattaǵı ústinligi arasındaǵı ayırmashılıq penen baylanıslı. Soǵan qaramastan, birge islesiwdi rawajlandırıwǵa eki tárepleme umtılıw, óz-ara qatnasıqlardıń unamlı ruwxı saqlap qalındı.
2016-jıldan baslap – Prezident Shavkat Mirziyoev jedel sırtqı siyasat hám reformalar jolın járiyalaǵannan keyin, Ózbekstan – Finlyandiya birge islesiwi jańasha pát aldı. Burın waqtı-waqtı menen ámel etken baylanıs mexanizmi jedellesti. 2018-jılı tárepler Sawda-ekonomikalıq birge islesiw boyınsha húkimetleraralıq komissiyanı qayta tiklewge kelisti (soǵan shekem aqırǵı májilis 2002-jılı ótkerilgen). Bul qádem qarım-qatnastı janlandırıw hám jańa birge islesiw baǵdarların izlewge túrtki boldı. Ulıwma, 2016-2020-jıllarda siyasiy baylanıslar sezilerli dárejede keńeydi, qatnasıqlardıń shártnamalıq-huqıqıy tiykarı bekkemlendi, sherikliktiń jańa baǵdarları belgilendi. Tashkentte Finlyandiyanıń turaqlı diplomatiyalıq wákilxanasınıń joq ekenligi delegaciyalardıń óz-ara sapar etiwi hám xalıqaralıq maydandaǵı ushırasıwlar esabınan baylanıslardı kúsheytiwge tosqınlıq etpedi.
Siyasiy tárepi, xalıqaralıq poziciya
Keyingi jılları sırtqı siyasat uyımları arasında turaqlı másláhátlesiw ótkerilmekte, parlamentleraralıq baylanıs qollap-quwatlanbaqta, joqarı dárejedegi sóylesiw jolǵa qoyılǵan. 2025-jıl iyun ayında Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkeminiń ámeldegi baslıǵı – Finlyandiya sırtqı isler ministri Elina Valtonen Ózbekstanǵa rásmiy sapar menen keldi. Prezident Shavkat Mirziyoev hám SIM basshısı Baxtiyor Saidov penen sóylesiwlerde birge islesiwdi, sonıń ishinde, “Ózbekstan – EQBSh” formatında da jáne de tereńlestiriw máselesi dodalandı. Struktura menen baylanıslar nátiyjeli rawajlanıp atırǵanı atap ótildi: EQBSh járdeminde Ózbekstan saylaw sisteması modernizaciyalanbaqta, ǴXQ erkinligi támiyinlenbekte, gender teńlik hám jaslar siyasatı alǵa qoyılmaqta. Sonday-aq, “jasıl” kún tártibi ámelge asırılmaqta. Bıyıl EQBShǵa basshılıq etip atırǵan Finlyandiya respublikamızdaǵı reformalardı qollap-quwatlaytuǵının tastıyıqladı hám turaqlı rawajlanıw jáne klimat qáwipsizligi máselelerine tiykarǵı itibar qaratıw áhmiyetli ekenligi baǵdarındaǵı kózqarastı maqulladı. Ulıwma, Finlyandiya húkimeti Tashkenttiń erkinlestiriw hám ashıq-aydınlıq siyasatın joqarı bahalamaqta, Ózbekstannıń xalıqaralıq strukturalarǵa qosılıwına diplomatiyalıq járdem bermekte.
Kóp tárepleme túrde de birge islesiw jedellespekte. Finlyandiya Ózbekstannıń BMSh hám EQBShdaǵı baslamaların, ásirese, Oraylıq Aziya turaqlılıǵı hám Awǵanstanǵa járdem máselesinde qollap-quwatlamaqta. Tashkent regionallıq oray hám tınıshlıq ornatıwshı dáldalshı sıpatında Awǵanstandı regionnıń ekonomikalıq joybarlarına tartıwdı usınıs etpekte, diplomatiya hám tınıshlıq ornatıwda bay tájiriybege iye Finlyandiya bul háreketti maqullamaqta. Hár eki mámleket kelispewshiliklerdi tınısh jol menen sheshiw hám xalıqaralıq huqıq normalarına ámel etiw tárepdarı – bunday principial kózqaras jaqında bolıp ótken Prezidentlerdiń telefon arqalı sóylesiwinde jáne bir márte tastıyıqlandı.
Global ekonomika tarawında mámleketlerdiń poziciyası kóp tárepleme sáykes. Evropa Awqamınıń aǵzası sıpatında Finlyandiya Ózbekstannıń jáhán sawda sistemasına integraciyalasıw boyınsha umtılısın qollap-quwatlamaqta. Itibarǵa ılayıq tárepi, Tashkent 2026-jılǵa shekem Jáhán sawda shólkemine aǵza bolıwdı maqset etken hám evropalı sherikler, sonıń ishinde, Finlyandiya bul processte másláhát járdemin ayamay atır. Bunnan tısqarı, nızam ústinligin bekkemlew, turaqlı ekonomikalıq ósiw hám tábiyǵıy resurslardı nátiyjeli basqarıw joybarların qollap-quwatlaw maqsetinde bul mámleket respublikamızdı 2021-2024-jıllarǵa mólsherlengen Rawajlanıwǵa járdemlesiw baǵdarlaması tiykarǵı mámleketler qatarında tán aladı. Bul baǵdarlama sheńberinde Ózbekstan (Qırǵızstan hám Tájikstan menen birgelikte) ushın ulıwma járdem byudjeti shama menen 25 million evronı quraydı. Bunday qollap-quwatlaw anıq wazıypalardı sheshiwge járdem beredi. Máselen, Finlyandiya BMShtıń Aralboyı regionı ushın Insan qáwipsizligi boyınsha kóp tárepleme Trast fondına 1 million evro ajıratqanı Xelsinkiniń reformalarımızǵa joqarı isenimin kórsetedi.
Sawda hám ekonomika – áhmiyetli tarawlar
Ózbekstan hám Finlyandiya arasındaǵı ekonomikalıq birge islesiw keyingi jıllarda izbe-iz keńeyip barmaqta. Óz-ara sawda kólemi házirshe kishkene bolsa da, ósiw páti itibarǵa ılayıq. 2024-jılı tovar almasıw aldınǵı jılǵa salıstırǵanda 24 procentke arttı. 2018-2023-jıllarda Finlyandiyanıń Ózbekstanǵa eksportı 40 million dollardan 87,6 million evroǵa jetti. Bul 2022-jıldaǵı kórsetkishten (48,5 million evro) derlik eki esege kóp. Bul mámleket bizge tiykarınan mashina qurılısı úskeneleri, elektr dvigateli, ximiya hám qaǵaz sanaatı ónimlerin jetkerip beredi. Ózbekstannıń Finlyandiyaǵa eksportı da joqarı ósiw pátin kórsetpekte: 2023-jılı finlyandiyalı importyorlar ózbek tovarların shama menen 4,8 million evroǵa satıp alǵan bolsa, ótken jılı ózbek eksportınıń kólemi úsh eseden kóbirek artıp, 15 million evrolıq shegaradan ótti. Bul eksporttıń tiykarın neft ónimleri, organikalıq emes ximiyalıq elementler hám metall buyımlar quradı. Evropa kompaniyaları Oraylıq Aziya jańa bazarlarına múrájat etiw arqalı aldın Rossiyadan alıp kelingen ónimlerdiń ornın belgili dárejede basıwı menen baylanıslı.
Eki mámleket birge islesiwdiń energetika (qayta tiklenetuǵın dereklerdi de qamtıp alǵan halda), jasıl texnologiya hám ekologiya, awıl xojalıǵı hám azıq-awqat sanaatı, geologiya hám paydalı qazılmalardı qazıp alıw, transport hám sanlı infrastruktura, sonday-aq, ximiya sanaatı sıyaqlı eń perspektivalı baǵdarların belgilep aldı. Bilimlendiriw hám innovaciya tarawı bolsa ayrıqsha itibarǵa ılayıq: Ózbekstan tarawdaǵı joqarı standartları menen belgili bolǵan Finlyandiya bilimlendiriwiniń aldınǵı sheshimlerine úlken qızıǵıwshılıq bildirmekte. 2022-jıl sentyabrde Tashkentte Xalıqaralıq “Nordic” universiteti – usı mámleket modeli tiykarında jumıs alıp baratuǵın birinshi jeke menshik ózbek-fin joqarı oqıw ornı ashıldı. Mákeme Kareliya ámeliy pánler universiteti basshılıǵındaǵı fin shólkemleri menen birgelikte shólkemlestirilgen bolıp, fin oqıtıwshılarınıń qatnasıwındaǵı, sonıń ishinde, eki tárepleme diplom baǵdarlamaları (mısalı, 2+2 hám 3+1 sistemaları, bunda oqıwdıń bir bólegi Finlyandiyada ótkeriledi) usınıs etedi. Tabıslı jumıs alıp barıp atırǵan, studentlerdiń dáslepki toparları álleqashan oqıwdı pitkergen bul bilimlendiriw dárgayı tájiriybe almasıw ushın Finlyandiya kompaniyaları hám bilimlendiriw strukturaların birlestirgen ózine tán oray wazıypasın da atqarmaqta.
Investiciyalıq birge islesiw de rawajlanbaqta. 2017-jıldan keyin Ózbekstanda biznes ortalıǵın jaqsılaw boyınsha keń kólemli reformalar baslanǵannan soń, fin isbilermenleri respublika bazarına kóbirek qızıǵa basladı. Isbilermen toparlardıń málim etiwinshe, fin kompaniyaları infrastrukturanı modernizaciyalaw, suw xojalıǵı, qayta tiklenetuǵın energetika hám agrosanaat kompleksin rawajlandırıwǵa úles qosıw imkaniyatın kórip shıqpaqta. 2022-jıl noyabr ayında Tashkentte “Finnpartnership” baǵdarlaması hám “EastCham Finland” associaciyasınıń járdeminde shólkemlestirilgen iri Ózbekstan – Finlyandiya biznes-forumında “jasıl” texnologiya, energetika, suw resursların basqarıw hám qurılıs materialların islep shıǵarıwǵa qánigelesken sırt el firmaları qatnastı.
Tárepler eki mámleket isbilermen toparları arasındaǵı baylanıslardı jedel keńeytiwge kelisip aldı, Ózbekstan Sawda-sanaat palatası hám Oraylıq Aziya menen isleytuǵın biznesti birlestirgen “EastCham Finland” arasında tikkeley sóylesiw jolǵa qoyıldı. Demek, ekonomikalıq baylanıslar ápiwayı sawda-satıq sheńberinen shıǵıp, sanaat birge islesiwi hám birgeliktegi investiciyalarǵa ótpekte.
Bilimlendiriw hám innovaciya
Bilimlendiriw tarawı Ózbekstan – Finlyandiya birge islesiwiniń tiykarǵı baǵdarlarınan biri. 2024-jıl 22-fevralda Ózbekstan Mektepke shekemgi hám mektep bilimlendiriwi ministrligi hám Finlyandiya Milliy bilimlendiriw agentligi (EDUFI) arasında fin tájiriybesine tiykarlanǵan halda mámleketimiz bilimlendiriw sistemasın rawajlandırıwǵa qaratılǵan óz-ara túsinisiw memorandumına qol qoyıldı. Bul kelisim sheńberinde aldıńǵı metodika almasıw, stajirovkalar shólkemlestiriw hám jańa oqıw baǵdarlamaların islep shıǵıw jolǵa qoyılǵan. 2024-jıldıń dekabr ayında-aq Ózbekstan bilimlendiriw sistemasınıń 34 xızmetkeri Finlyandiya mektepleriniń jumıs tájiriybesi hám oqıtıw usılın úyreniw maqsetinde Xelsinki qalasında boldı. Fin ekspertleri hám Xelsinki universitetiniń professorları turaqlı túrde másláhát járdemin kórsetpekte: mektep baǵdarlamaları, oqıtıwshılardı tayarlaw hám pedagoglardıń mamanlıǵın arttırıw boyınsha tájiriybe almasılmaqta.
Basqarıwshılar hám oqıtıwshılar dárejesinde de jedel almasıwlar bar. Joqarıda atap ótilgen EDUFI memorandumı sheńberinde fin tárepi metodistlerimiz hám bilimlendiriw administraciyalarımız ushın turaqlı trening hám ámeliyat ótkerilmekte. Usı tárizde aldınǵı sırt el tájiriybesi mekteplerimizge engiziledi. Basqa birgeliktegi baslamalar da ámelge asırılmaqta: máselen, óz aldına grant baǵdarlamaları arqalı inklyuziv bilimlendiriw rawajlandırılmaqta, inglis tilin oqıtıw procesi jetilistirilmekte. Qullası, bilimlendiriw sistemasınıń barlıq buwınlarında fin ámeliyatın engiziwdi támiyinleytuǵın, mektepten joqarı oqıw orınları hám basqarıw uyımlarına shekem birge islesiwdiń tutas “shınjırı” payda bolmaqta.
Tashkenttegi Xalıqaralıq “Nordic” universitetinen tısqarı, joqarı bilimlendiriw tarawında jáne bir birgeliktegi joybar ámelge asırıldı. 2021-2022-oqıw jılınan baslap Samarqand mámleketlik universiteti janında húkimetimiz qararı menen shólkemlestirilgen Ózbekstan – Finlyandiya pedagogikalıq institutı jumıs basladı. Bul jerde oqıw procesi Túrku universiteti hám basqa da qánigelesken mákemeler menen birgelikte fin bilimlendiriw baǵdarlamaları hám texnologiyaları tiykarında shólkemlestirilgen. Bul institutta zamanagóy tálim-tárbiya usılların ielegen jańa áwlad pedagogları tayarlanadı, oqıtıwshılardıń qánigeligin arttırıw kursları ótkeriledi. Samarqandta usı institut ashılıwı menen bir qatar pedagogikalıq baǵdarlar boyınsha studentler qabıllawı SamMUdıń ulıwma tańlawınan tikkeley jańa joqarı oqıw ornına ótkerildi. Bul bilimlendiriw mákemesiniń ayrıqsha statusın atap ótedi.
Finlyandiya bilimlendiriw texnologiyaların Ózbekstanda alǵa qoyıw ushın isbilermenler de tartılmaqta. 2023-jıl fevral ayında “Team Finland” baǵdarlaması sheńberinde 40 tan aslam isbilermendi birlestirgen abıraylı delegaciya Tashkentke keldi. Topar quramında “EdTech” kompaniyaları hám universitetlerdiń wákilleri bar edi. “EastCham Finland” komandası bolsa joybarda shólkemlestiriwshi sherik sıpatında qatnastı. Sapar dawamında tiyisli ministrlerdiń qatnasıwında Húkimetleraralıq komissiyanıń májilisi, arnawlı sessiyalar ótkerildi. Fin tárepi mektepler hám joqarı oqıw orınları ushın eń jaqsı sanlı sheshimlerdi usındı, B2B hám B2G ushırasıwları shólkemlestirildi. Bunday isbilermenlik missiyaları hám birgeliktegi bilimlendiriw forumları siyasiy kelisimdi anıq joybarlar menen úylestiriw imkaniyatın beredi. Nátiyjede birgeliktegi háreketler bilimlendiriwdiń sapasın arttırıw, uzaq múddetli ekonomikalıq máp, modernizaciyalanıp atırǵan ekonomika ushın kadrlar tayarlaw sıyaqlı iygilikli maqsetlerge xızmet etip, Ózbekstan – Finlyandiya birge islesiwiniń “mirát qaǵazı”na aylanadı.
Birge islesiwdiń diplomatiyalıq mexanizmi
Mámleket basshılarınıń óz-ara qatnasıqları birge islesiwdi rawajlandırıwda sheshiwshi áhmiyetke iye bolmaqta. Prezidentlerdiń joqarıda atap ótilgen telefon arqalı sóylesiwi hám Finlyandiya jetekshisiniń elimizge rejelestirilgen tariyxıy dáslepki rásmiy saparı joqarı dárejedegi diplomatiyalıq qural bolıp esaplanadı. Bul sapar qatnasıqlardı siyasiy jaqtan qollap-quwatlaydı, mámleket basshılarınıń itibarın talap etetuǵın máselelerdi sheshiw imkaniyatın jaratadı. Sóylesiw dawamında Prezidentler anıq joybarlardı dodalaw menen birge sherikliktiń strategiyalıq áhmietin atap ótip, xalıqaralıq máseleler boyınsha pikir alıstı. Bunday tikkeley sóylesiw qatnasıqlardı jáne de tereńlestiretuǵını sózsiz.
Prezident A.Stubbtıń Ózbekstanǵa mámleketlik saparı birge islesiwdi jańa basqıshqa kóteretuǵını sózsiz. Bul tariyxıy waqıya sheńberinde investiciyanı óz-ara qorǵaw, ilimiy-texnikalıq, turizm hám mádeniyat tarawlarında birge islesiw haqqında bir qatar húkimetleraralıq kelisimlerge qol qoyılıwı kútilmekte.
Nátiyjede sherikliktiń huqıqıy tiykarı bekkemlenedi. Tashkentte Finlyandiya mádeniy-aǵartıwshılıq orayı yamasa “Business Finland” wákilxanasın ashıw máselesi de kórip shıǵılmaqta. Bul tikkeley baylanıslar ornatıw hám joybarlardı ámelge asırıw procesin ańsatlastıradı. Sapar etiw agrosektor (fin suwǵarıw sisteması hám ıssıxana texnologiyasın engiziw) hám ximiya sanaatı (túgin islep shıǵarıw yamasa shiyki zattı qayta islew boyınsha qospa kárxanalar shólkemlestiriw) sıyaqlı tarawlarda kommerciyalıq shártnamalar dúziliwi menen de ayrıqsha áhmiyetke iye.
Solay etip, húkimetleraralıq komissiya hám siyasiy másláhátlesiwden baslap, biznes-forum hám mámleket basshılarınıń jeke baylanıslarına shekemgi kóp qırlı mexanizmlerdiń úylesiwi Ózbekstan – Finlyandiya birge islesiwiniń izbe-iz hám nátiyjeli rawajlanıwın támiyinleydi. Qáliplesken bunday sistema tek ǵana birgeliktegi baslamalardı alǵa qoyıw emes, al júzege keliwi múmkin bolǵan kelispewshiliklerdi óz waqtında diplomatiyalıq jol menen sheshiw imkaniyatın beredi.
Qatnasıqlar rawajlanıwı perspektivası
Erisilgen jetiskenlikler hám házirgi tendenciyadan Ózbekstan – Finlyandiya qatnasıqları perspektivalı ekeni belgili boladı. Jaqın jıllarda sawda-ekonomikalıq baylanıslar jáne de keńeyiwi kútilmekte. Eki mámleket ekonomikası kóp tárepleme bir-birin tolıqtıradı: Ózbekstan ósip baratırǵan bazar, bay tábiyǵıy resurslar hám jas jumısshı kúshin usınsa, Finlyandiya aldınǵı texnologiya, investiciya hám basqarıw tájiriybesin usınadı. Házirgi pát saqlanıp qalınsa, tovar almasıw energetika, sanaat hám awıl xojalıǵı tarawlarında jańa shártnamalardı ámelge asırıw esabınan bir neshe júz million dollarǵa shekem ósiwi múmkin.
Házirdiń ózinde birge islesiw tereńlesip baratırǵanın kórsetetuǵın bir qatar jańa birgeliktegi joybarlar turmısqa engizilmekte. Máselen, Ózbekstannıń “Perfectum” operatorı Finlyandiyanıń “Finnvera” eksport-kredit shólkeminiń járdeminde “Nokia” kompaniyası úskenelerin jetkerip beriw arqalı Oraylıq Aziyadaǵı birinshi ulıwma milliy 5G tarmaǵın qurmaqta. Tashkentte tarmaqtıń kommerciyalıq iske túsiriliwi 2024-jıldıń aqırında ámelge asırıldı. Házirgi waqıtta 2025-jıldıń aqırına shekem Ózbekstan xalqınıń 50 procentin qamtıp alıw maqsetinde tarmaq basqıshpa-basqısh keńeytilmekte. Energetika tarawına kelsek, Finlyandiyanıń “Wärtsilä” kompaniyası “Finnvera”nıń járdeminde mámleketimizge elektr stanciyaların modernizaciyalaw ushın úskene hám programmalıq támiynat jetkerip bermekte, “Aksa Enerji” menen birgelikte Tashkent hám Buxara wálayatlarında joybarlardı ámelge asırmaqta. Taw-kán metallurgiya kompleksinde “Metso” koncerni menen birge islesiw keńeymekte – Almalıqta shólkemlestirilip atırǵan mıs eritiw klasteri ushın texnologiya (sonıń ishinde, iri mıs eritiw zavodı hám eki sulfat kislotası islep shıǵarıw ushın úskeneler) jetkerip beriw boyınsha bir qatar shártnamalarǵa qol qoyıldı. Bul ekologiyalıq taza usılda mıs islep shıǵarıwdı kóbeytiw imkaniyatın beredi. Suw resursları hám ekologiya tarawında “Econet” hám EPSE firmaları aqaba suwdı tazalaw hám sanaat shıǵındısın qayta islew boyınsha sheshimler usınıs etpekte. 2025-jılı respublikamızdaǵı metallurgiya kárxanalarınan birinde EPSE texnologiyasınan paydalanǵan halda ámelge asırılǵan tájiriybe joybarı aqaba suwdı tazalawda reagenttiń jumsalıwın 60 procentke azaytıw imkaniyatın berdi. Bul bolsa jáne de taza óndiris imkaniyatın kórsetti.
Orta múddetli keleshekte mámleketimizdiń Evropa Awqamı menen birge islesiwi ayrıqsha áhmietke ie. Bul processte Finlyandiya Ózbekstan mápleriniń “qorǵawshısı”na aylanıwı múmkin. Ózbekstan reformalar ólshemin orınlap barǵan sayın, Xelsinki Bryusselde respublikamızdı qollap-quwatlawdı dawam ettiriw zárúrligin isenimli túrde tiykarlap bere aladı. Máselen, GSP+ sawda jeńilligi rejimin saqlap qalıw hám keńeytiw yamasa EA menen Keńeytilgen sheriklik hám birge islesiw haqqındaǵı kelisimge (EPCA) qol qoyıw hám ratifikaciyalawdı jedellestiriw múmkin. Bul hár eki tárep ushın paydalı bolǵan Evropadan kóbirek investiciya hám texnologiya kirip keliwine jol ashadı. Elimizde ózin aldınǵı sıpatında kórsetken Finlyandiya kompaniyaları ulıwma evropa baslamaların alǵa qoyıw arqalı, máselen, EAnıń Evropa hám Aziya arasındaǵı infrastrukturalıq baylanıstı rawajlandırıw boyınsha “Global Gateway” strategiyası sheńberindegi jumısın keńeyte aladı.
Xalıqaralıq maydanda Ózbekstan hám Finlyandiya óz-ara regionallıq máselelerdi muwapıqlastırıp baradı. Awǵanstan basqıshpa-basqısh turaqlasqan jaǵdayda, eki mámleket tikleniw joybarlarında qatnasadı: Ózbekstan geografiyalıq jaqınlıq hám jergilikli ózgeshelikler sebepli, Finlyandiya bolsa ekspert hám finanslıq járdem menen. Bunday juplıq, máselen, awǵan jasları ushın bilimlendiriw baǵdarlamaların yamasa BMSh háreketine sáykes keletuǵın Awǵanstanda qayta tiklenetuǵın energiya joybarların birgelikte ámelge asırıwı múmkin.
EQBSh sheńberinde ombudsman institutın rawajlandırıw, jurnalistlerdi qollap-quwatlaw boyınsha Ózbekstan baǵdarlamalarınıń belsendi qatnasıwshısı hám intakeri sıpatında Finlyandiya tiykarǵı donor hám moderator rolin atqarıwda dawam etedi. Qáwipsizlikke qáwip kúsheygen házirgi sharayatta Xelsinki hám Tashkenttiń tabıslı birge islesiwi arqalı Batıs hám Oraylıq Aziya qarım-qatnasınıń bunday formatı bar isenimdi bekkemleydi.
Solay eken, Ózbekstan hám Finlyandiya sherikligi bunnan bılay da bekkemlenip baradı, dep isenim menen aytıw múmkin. Eń áhmiyetlisi, hár eki tárep birge islesiwdi keńeytiwge umtılmaqta.

Abduaziz Xidirov,
ÓzA sholıwshısı