2025-jıl 20-oktyabrde “Ózbekstan Respublikasınıń ayırım nızam hújjetlerine kelispewshiliklerdi alternativ sheshiwde mediaciya institutın jetilistiriwge qaratılǵan ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında”ǵı nızam kúshke kirdi.

Senattıń Sud-huqıq máseleleri hám korrupciyaǵa qarsı gúresiw komitetiniń baslıǵı Abdulhakim Eshmurodov nızamnıń áhmiyetli tárepleri haqqında aytıp berdi:
– Ekonomikaǵa sırt el investorların tartıwda júzege keletuǵın kelispewshiliklerdi sudqa shekem sheshiw yamasa sud dodalawınıń hár qanday basqıshında tartısıp atırǵan tárepler ushın óz-ara kelisim hám maqul sheshim tabıwǵa erisiwdi támiyinleytuǵın mexanizmlerden paydalanıw zárúrligi artıp barmaqta.
Mısalı, rawajlanǵan mámleketlerde kelispewshiliklerdi mediacyanı qollanǵan halda sudqa shekem sheshiw ulıwma isler kóleminiń 70-80 procentin quramaqta.
Ózbekstanda 2019-jılı mediaciya institutı engizilgen bolsa da, 2023-jılı dawdıń sudqa shekemgi basqıshında tek ǵana 310 mediativ kelisim rásmiylestirilgen.
Sır emes, sudlarda jumıs kólemi jıldan-jılǵa artıp barmaqta. Atap aytqanda, 2021-jılı puqaralıq sudları tárepinen 518 mıń is kórip shıǵılǵan bolsa, 2023-jılı bul kórsetkish bir millionǵa shamalasqan.
Sudqa shekemgi hám sudqa shekem rásmiylestirilgen mediativ kelisimlerdi salıstırǵanda, sudqa shekem rásmiylestirilgen mediativ kelisimlerdiń sanı tek ǵana 4,2 procentti quraydı.
Mediativ kelisimlerdiń tiykarınan sudta rásmiylestiriliwi kópshilik jaǵdaylarda haqıyqatında da tárepler kelisip, mediativ kelisim dúzip atırǵanın emes, tólengen mámleketlik bajını qaytarıp alıw maqsetinde mediativ kelisim dúzip atırǵanın bildiredi.
Mediativ kelisim dúzip, sudta is toqtatılǵan hám mámleketlik bajı qaytarıp alınıp, bir neshe ay waqıt sozılǵannan soń bolsa mediativ kelisim orınlanbaw jaǵdayları ushırasadı.
Sonlıqtan, mediciyanıń tásir sheńberin kúsheytiw, tarawǵa isenimdi jáne de arttırıw zárúrligi bar.
Nızam áyne joqarıdaǵı máselelerdiń huqıqıy sheshimi sıpatında islep shıǵılǵan bolıp, “Mediciya haqqında”ǵı, “Notariat haqqında”ǵı, “Mámleketlik bajı haqqında”ǵı, “Sud hújjetleri hám basqa da uyımlardıń hújjetlerin orınlaw haqqında”ǵı nızamlar, Puqaralıq, Ekonomikalıq processual, Salıq hám Shańaraq kodekslerine ózgerisler hám qosımshalar kirgizildi.
Atap aytqanda, “Notariat haqqında”ǵı nızamǵa kirgizilgen qosımshaǵa bola, notariusqa “Mediaciya haqqında”ǵı nızamda belgilengen tártipte mediator wazıypasın atqarıw huqıqı berildi.
Ámeldegi normada notarius puqaralıq-huqıqıy qatnasıqlar, sonıń ishinde, múlk hám miyras máseleleri boyınsha óz-ara maqul qarar qabıl etiw ushın táreplerdiń ıqtıyarıy kelisimi tiykarında tartısta mediator sıpatında jumıs alıp barıwı belgilengen bolıp, bunda notariuslardıń mediatorlıqtaǵı huqıqı sheklengen edi.
“Mediaciya haqqında”ǵı nızam jańa 11-bap penen tolıqtırılıp, Ádillik ministrligi mediaciya tarawındaǵı wákillikli mámleketlik uyım etip belgilendi. Endi Ádillik ministrligi óz wákillikleri sheńberinde mediaciyaǵa baylanıslı normativlik-huqıqıy hújjetlerdi qabıl etedi. Mediatorlardıń kásiplik etikası qaǵıydaların, mediatordıń kásiplik mamanlıǵın arttırıw tártibin jáne mediatorlardı tayarlaw baǵdarlamaların tastıyıqlaydı.
Sonıń menen birge, mediatorlar tárepinen statistikalıq maǵlıwmatlardı usınıw tártibin belgilew hám statistikalıq maǵlıwmatlardı tallaw, mediatorlar reestrine kirgiziw boyınsha qánigelik imtixanın ótkeriw tártibin tastıyıqlaw, Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministrligi, wálayatlar hám Tashkent qalası ádillik basqarmaları janındaǵı mediatorlar qánigelik komissiyaları jáne Ádillik ministrligi janındaǵı Mediatorlar joqarı qánigelik komissiyası haqqındaǵı rejelerdi tastıyıqlaw hám nızamshılıqqa muwapıq basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı.
Nızam menen mediaciya qollanılatuǵın tarawlar sheńberi keńeytildi. Mediatorǵa baylanıslı talaplar qayta kórip shıǵılıp, mediatorlardıń professionallıq emes túri nızamshılıqtan shıǵarıp taslandı.
Mediatorlarǵa joqarı maǵlıwmatlı bolıw talabı qoyıldı. Olar hár úsh jılda bir márte qánigeligin arttıradı. Kelisimdi májbúriy orınlawǵa baylanıslı qaǵıydalar belgilendi. Tóreshilik sudlarınıń jumısı hám tóreshilik dodalawın xalıqaralıq standartlarǵa beyimlestiriwge baylanıslı qaǵıydalar nızamshılıqtan orın aldı.
Nızam kelispewshiliklerdi sudqa shekem sheshiw mexanizmleriniń ámeliyatta nátiyjeli islewin támiyinlew, mediaciya tarawınıń huqıqıy tiykarların bekkemlew arqalı sudlarda jumıs júklemesin azaytıwǵa xızmet etedi.
Áhmiyetlisi, bul processler Ózbekstannıń biznes júrgiziw tarawındaǵı xalıqaralıq reytinginiń jáne de jaqsılanıwı, investiciyalıq imidjiniń xalıqaralıq dárejede jáne de kóteriliwine tiykar jaratadı.

ÓzA