Dúnyadaǵı barlıq eller adam saӯdasınan jábirlenedi. BMShtıń maǵlıӯmatlarına kóre, adam saӯdası qurbanların ӽayallar ӽám balalar quraydı.

2010-jıl 30-iyulda BMShnıń Bas Assambleyası 64/293-rezolyuciyası menen Adam saӯdasına qarsı gúresiӯ boyınsha BMShnıń Global ӽáreket baǵdarlaması qabıl etilgen. Usı ӽáreketler baǵdarlamasında bul jınayattıń aldın-alıӯ, jábirlengenlerdi qorǵaӯ, jınayatshılardı tutıӯ ӽám barlıq jónelislerde birge islesiӯshilikti bekkemleӯ boyınsha is-ilajlar kózde tutılǵan.
Adam saӯdası kóbinshe nızamsız túrde shet ellerge barıp miynet iskerligi menen shuǵıllanıӯ sebepli payda bolıp atır. Nızamsız miynet migraciyası nátiyjesinde mámlekettiń shegerasın nızamsız kesip ótiӯ, bajıxana ӽám salıq nızamshılıǵın qopal túrde buzıӯ sıyaqlı unamsız jaǵdaylar júz bermekte.
Jınayatshılar, shólkemlesken jınayıy toparlar óziniń ӯatanlaslarınıń sadalıǵı, iseniӯsheńligi ӽám jeterli málimlemege iye emesliginen paydalanıp, olardı qullıqqa giriptar etpekte. Nátiyjede, aldanǵan puqaralarımız ӽám fizikalıq ӽám ruӽıy azaplarǵa duӯshar bolıp atır. Demokratiyalıq ӽuqıq ӽám erkinlikler Konstituciya ӽám nızamlar menen qorǵaladı. Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 26-statyasına kóre, ӽesh kim qıynaӯǵa, zorlıqqa, reyimsizlik yamasa adam qádir-qımbatın kemsitiӯshi basqa túrdegi basım ótkeriwge haqılı emes.
Adam saӯdası adamzat civilizaciyasına, jámiyet ӽám mámleketlerdiń raӯjlanıӯına aytarlıqtay qáӯip tuӯdıradı. Sol sebepli, shólkemlesken jınayatshılıq, atap aytqanda, xalıq aralıq terrorizm, narkobiznes, qural-jaraqlardı nızamsız satıӯ menen baylanıslı oǵada aӯır jınayatlar qatarında adam saӯdasınıń ӽár qanday kórinisine qarsı gúres búgin dúnya júzi jámiyetshiligine aktual mashqala bolmaqta.
Ayırım adamlardıń sadalıǵı ӽám iseniӯsheńligi sebepli materiallıq mashqalalardı tez sheshiӯ qáleӯshiligi, jeńil jumıs tabıӯ, tez bayıӯ ketiӯ arzıӯ-ármanı, jeterli ӽuqıqıy bilimge iye emesligi, nemquraylılıq transmilliy jınayıy toparlardıń qánigelesiӯine sebep bolıp atır.
Adam saӯdası – kúsh penen qorqıtıӯ yamasa kúsh qollanıӯ yaki májbúrleӯdiń basqa formalarınan paydalanıӯ, urlıq, aldaӯshılıq, aldaӯ, ӽákimiyattan paydalanıp yamasa jaǵdaydıń turaqsızlıǵınan paydalanıӯ arqalı yamasa basqa adamdı qadaǵalaӯshı adamnıń ruxsatın alıӯ ushın baylıq yaki mápdar etiӯ esesine aӯdarıp alıӯ jolı menen adamlardan paydalanıӯ máqsetinde olardı jallaӯ, tasıӯ, tapsırıӯ, jasırıӯ yamasa qabıl etiӯ.
Búgingi kúnge kelip adam saӯdasınıń keń en jayıӯına, yaǵnıy adamdı qanday da bir tovar sıpatında, anıqlastırıp aytqanda adamdı aldı-sattı etiӯdiń obekti sıpatında paydalanılıӯı, olardıń ӽuqıq ӽám erkinlikleriniń ayaq astı etiliӯine tómendegiler sebep bolmaqta:
Adam saӯdası sıyaqlı nızamsız iskerlik túri bir yamasa bir neshe aǵzalardan ibarat toparlardıń kóp baylıq deregine aylanıp barıp atırǵanı, yaǵnıy olardıń ӽesh qanday aӯır ӽám mashaqatlı miynetlersiz ańsat dáramat alıӯǵa urınıp atırǵanı;
Adam saӯdasınıń qurbanına aylanıp atırǵan adamlardıń sadalıǵı, óziniń, jaqınlarınıń táǵdirine ӽám keleshegine parıqsızlıǵı, nemquraylıǵında bolıp esaplanadı. Yaǵnıy eń joqarı baylıq esaplanatuǵın erkin ómir túsinigine jeńil ӽám itibarsızlıq kóz-qarasları aqıbetinde usı adam saӯdasın ámelge asırıӯshı jınayatshılardıń oljasına, anıǵıraǵı olardıń ańsat dáramat deregine aylanıp qalıp atır;
Adam saӯdasın ámelge asırıӯshı jınayatshı adamlar ózleriniń tanısları, jaqın tuӯısqanlarına, yaǵnıy olardıń isenimine kirip alıp, olardıń adam saӯdasın qurbanına aylanıp qalıӯına sebepshi bolıp atırǵanlıǵında;
Adam saӯdasınıń qurbanına aylanıp atırǵan adamlardıń arlanıp, kórgen qorlıqları, olarǵa qollanılǵan túrli fizikalıq yamasa ruӽıy basımlar ӽaqqında yaki óziniń nızamsız miynet iskerligin ámelge asırǵanlıǵınan qorqıp bular ӽaqqında ӽuqıqtı qorǵaӯshı uyımlarǵa xabar bermesliginde.
Adamzat tariyxında adam saӯdasına qarsı gúresiӯ XIX-ásirdiń aqırı ӽám XX-ásirdiń baslarında ӽayal-qızlardıń Evropadan Amerika ӽám Arqa Afrika kontitentine keń kólemli migraciyası ӽámde ӽayal-qızlardı Evropaǵa satıӯ ӽádiysesi baqlanǵan. Bul ӽádiyseni saplastırıӯ maqsetinde Parijde 1902 ӽám 1910-jıllarda eki konferenciya ótkerilip, “Aq qullar saӯdasına qarsı gúres” atamalı pútkil dúnya Konvenciyası qabıl etilgen.
Keyinirek, usı konvenciya “Ӽayallar ӽám balalar saӯdasın joq etiӯ” ӽám “Er-jetpegen ӽayallar saӯdasın joq etiӯ” atamalı pútkil dúnya Konvenciyaları menen toltırılǵan. Adam saӯdası mashqalasına qarsı gúresiӯdiń keyingi tariyxıy processleri áste-aqırın raӯajlanıp, 1948-jılı “Adam ӽuqıqları” ulıӯma dúnya Deklaraciyası qabıl etilgen. Sonnan keyin, “Adam ӽuqıqlarınıń Evropa Konvenciyası”, “Qullıq haqqında”ǵı Konvenciya, “Qullıqtı joq etiӯ tájiriybesi ӽaqqında”ǵı qosımsha Konvenciya, “Bala ӽuqıqları ӽaqqında”ǵı Konvenciya, “Ӽayallarǵa qarsı diskriminaciyanıń ӽár qanday kórinislerine qarsı gúres ӽaqqında”ǵı Konvenciyalar qabıl etilip, dúnyanıń kóplegen ellerinde qollanıla baslandı.
BMShtıń maǵlıӯmatına kóre, dúnya júzinde ӽár jılı shama menen 2 millionnan artıq adam adam saӯdasınıń qurbanına aylanıp atır. Xalıq aralıq ekspertlerdiń baӽalaӯınsha, usı jınayatshılıq nátiyjesinde alınıp atırılǵan jıllıq dáramat muǵdarı 7 milliard AQSh dollarınan asıp ketken. Tınıshsızlandırarlısı, adam saӯdası jınayatınan jábirlengenlerdiń 80 procenti ӽayallar ӽám balalar bolıp tabıladı. Ӽár jılı dúnya boyınsha 600-800 mıń ӽayal ӽám bala aldaӯ jolı menen shet ellerge alıp ketilip, satıp jiberilmekte.
Ózbekstan Respublikasınıń 2008-jıldıń 17-aprelindegi “Adam saӯdasına qarsı gúresiӯ ӽaqqında”ǵı Nızam qabıl etilgen. Nızamǵa muӯapıq, adam saӯdasına qarsı gúresiӯ adam saӯdasınıń aldın-alıӯ, onı anıqlaӯ, oǵan tıyım salıӯ, onıń aqıbetlerin minimallastırıӯ, adam saӯdasınan jábirlengenlerge járdem kórsetiӯ iskerligin óziniń ishine aladı.
Konstituciyamızda aytılǵanınday, adam qol-qatılmas bolıp esaplanadı. Onıń ataq-abırayın, qádir-qımbatın ayaq astı etiӯge ӽesh kimniń ӽaqısı joq. Biraq, adam dáslep óziniń ӽuqıqların tolıq ańlap jetpes eken, ӽár qanday kólemdegi is-ilajlar jeterli túrde nátiyje bermeytuǵınlıǵı tiykarǵı másele bolmaqta.
Juӯmaqlap aytqanda, adam saӯdası jınayatına qarsı gúres búgingi dúnya jámiyetshiliginiń eń aktual mashqalalarınan biri bolıp qalmaqta. Elimizdiń abırayın dúnya maydanında kóteriӯ, onıń statusına zıyan jetkeretuǵın adam saӯdası sıyaqlı illetlerden qorǵaӯ ӽár birimizdiń ӯazıypamız bolıӯı kerek.

N.Tairov,
Puqaralıq isleri boyısha Beruniy
rayonlararalıq sudınıń sudyası.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi.