Ullı Britaniyada 2018-jılı “Jalǵızlıq ministrligi” dúzilgeni biykarǵa emes. Angliya húkimeti “jalǵızlıq epidemiyası”na qarsı gúresiw ushin arnawli ministrlikti shólkemlestiriwge májbúr bolǵan. Sebebi hár úsh adamnan biri ózin “ruwxy jaqtan jalǵız” dep sezingen. Bul jaǵday mehir hám insanlar arasındaǵı baylanıstıń jetispewshiligi mámleket kólemindegi mashqalaǵa aylanǵanın kórsetedi.

Demek, insanlar arasındaǵı miyrimsizlik – tek jeke mashqala emes, al jámiyet, millet dárejesindegi awır másele.
Ápiwayı bir mısal. Átirapqa qarań: 30 jasqa da tolmaǵan hayal úsh balanıń anası. Qáyin enesi yaki ómirlik joldası “bala ırısqı menen tuwıladı”, dep onı jáne perzentli bolıwǵa iytermeleydi. Nátiyjede balalar arasındaǵı jas ayırmashılıǵı 6-7 aydan aspaydı. Bunday jaǵdayda tábiyǵıy, birinshi perzentke itibar, mehir azayadı. Balaǵa bárqulla inisine yamasa qarındasına qarawi kerek ekenligi túsindiriledi.
Geyde ekinshi yamasa úshinshi perzentler de ádalatsız múnásibet qurbanı boladı. Olar aǵasınıń kiyimin kiyedi, onıń oyınshıǵın oynaydı, óz qálewlerine itibar berilmeydi. Usınıń nátiyjesinde balada “maǵan hesh kim qaramaydı”, “men artıqshaman” degen pikir payda boladı. Bul sezimler úlken jasta muhabbat hám mehirdi durıs kórsetiw qábiletin de tómenletedi.
Psixologlardıń pikirinshe, bala ómiriniń dáslepki 5 jılında jeterli muhabbatqa iye bolmasa, úlkeygennen keyin ózine bolǵan isenim sezimi tómen boladı. Eger jas shańaraqlar perzentler arasındaǵı tuwılıw waqtın durıs rejelestirse, hár bir bala jeterli mehir hám itibar menen ósedi.
Psixologlardıń atap ótiwinshe, balalıqtaǵı miyrim jetispewshiligi insan qálbinde tereń ruwxıy jaraqat qaldıradı. Bul process úlken jasta da óz tásirin joǵaltpaydı. Máselen, AQShtaǵı Garvard universitetiniń 2020-jılǵı izertlewine bola, balalıǵında mehir hám itibar jetispegen adamlarda úlkeygennen keyin depressiya qáwpi 40 procentke, agressiya dárejesi bolsa 2,5 esege joqarı eken.
Ózbekstanda da bul jaǵdaydı turmıstaǵı mısallarda kóriw múmkin. Kóplegen shańaraqlarda áke yamasa ana miynet migraciyası sebepli uzaqta boladı, bala bolsa ájesi yamasa tuwısqanlarınıń qolında ósedi. Ol materiallıq jaqtan támiyinlengen bolsa da, ruwxıy jetimlik jaǵdayında jasaydı. Sonıń ushın da ol úlkeyip jámiyette sezimsiz, biypárwa hám miyrimsiz shaxs sıpatında qáliplesedi.
Miyrimsizlik tek balalıqta emes, al úlkenlerdiń ómirinde de óziniń awır izin qaldıradı.
Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, sońǵı bes jıl ishinde Ózbekstanda ajırasıwlar sanı 40 procentke kóbeygen, sebepler ishinde “bir-birine itibarsızlıq” birinshiler qatarınan orın alǵan. Demek, shańaraqta sóylesiw, tıńlaw hám óz-ara ǵamqorlıq mádeniyatı joǵalǵanda muhabbat ta, isenim de sónedi. Bul bolsa shańaraq ortalıǵındaǵı miyrimsizliktiń ashıq kórinisi bolıp esaplanadı.
Miyrimsiz ortalıq tek shańaraq penen sheklenip qalmaydı – onıń tásiri pútkil jámiyetke jayıladı. BMShtıń 2022-jılǵı esabatında atap ótiliwinshe, jaslar arasındaǵı zorlıq hám turpayı háreketler, ásirese, mehir hám qadaǵalaw jetispeytuǵın ortalıqta óskenlerde bir qansha joqarı. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Londonda sońǵı bes jılda jaslar arasında júz bergen qolaysız háreketlerdiń 70 procenti tárbiyada miyrimsiz ortalıqtıń tásiri menen baylanıslı bolǵan.
Bunıń tamırı – úydegi miyrimsizlik hám muhabbattıń jetispewshiliginde. Demek, miyrimsiz ortalıqta ósken bala tek ǵana óziniń ómirin emes, al pútkil jámiyettegi qatnasıqlar teń salmaqlılıǵın da buzıwı múmkin.
Negizinde miyrimsizlik – kózge kórinbeytuǵın, biraq jámiyettiń eń awır dárti. Eger ata-ana balasın tıńlamasa, mehir ornın únsizlik iyeleydi. Usı únsizlikten bolsa jek kóriwshilik, biypárwalıq hám jalǵızlıq tuwıladı.
Sonıń ushın mehirdi basqadan kútpeyik. Bárinen burın, ózimizden baslayıq – úyde, jumısta, kóshede. Sebebi mehir bar jerde tınıshlıq bar, mehir bar júrekte úmit bar.

Nigora Rahmonova, ÓzA