Búgin internet hár bir shańaraqta bar. Ol ilimiy maǵlıwmatlar, jańalıqlar hám tájiriybeler almasıw maydanı bolıwı kerek. Biraq, tilekke qarsı, ayırım jaslar ushın ol ruwxıylıqtı záhárlep atırǵan illet dáregine aylanbaqta.

Internet – bilim deregi me yamasa illet qamaqxanası ma?
Balalar oyınlarınan ibarat balalıq kúnleri endi telefon ekranlarına almastırılǵan. Burınları “Aq terek pe, kók terek?,” “Quwıspaq,” “Arqanda sekiriw” sıyaqlı oyınlar balalar turmısınıń ajıralmas bólegi bolǵan bolsa, búgin smartfon olardıń ermegine aylandı.
Geyde, “Geyde, bir kún bolsa da, barlıq telefonlar islemey qalsa, biz de sol qızıqlı oyınlardı oynasaq,” -deytuǵın jaslardı esitemiz. Bul qatarlarda ashshı haqıyqat jatadı.
“Tek bir márte kóremen” degen bala endi ózin toqtata almaydı
Psixologlardıń atap ótiwinshe, ádepsiz kontentti tosattan kórgen hár qanday jas miyinde “táshiwish impulsı” payda boladı. Bul impuls dofamin gormonın jedellestirip, miyde qayta-qayta sol kontentti izlew tilegin oyatadı.
Nátiyjede jaslar ádepsizlikti ápiwayı jaǵday dep qabıl ete baslaydı. Bul – ruwxıy krizistiń baslanıwı. Miy bunı “tınıshlıq” dep qabıl etse, kewil “uyat”tı umıtadı, dep aytıw múmkin.
Layklar hám baqlawshılar artındaǵı apatshılıq
Házirgi kúnde sociallıq tarmaqlarda abıray-bilim yamasa miynet penen emes, “layk” hám baqlawshılar sanı menen ólshenbekte. Bul bolsa jaslar sanasında jasalma normalardıń qáliplesiwine alıp kelmekte.
Qızlar óz tartımlılıǵın “áwmet” dep bilse, jigitler hayaldı “kontent obekti” sıpatında kóriwdi úyrenbekte. Bunday jalǵan normalar tek ǵana internette emes, al turmıslıq qatnasıqlarda da ádep-ikramlılıq daǵdarısın keltirip shıǵarmaqta.
Ádepsiz kontent insanda stress hám depressiyanı kúsheytedi, ómirge qızıǵıwshılıqtı sóndiredi, jámiyetten ajıralıw jaǵdayın keltirip shıǵaradı. Eń qáwipli tárepi, uyatsızlıq insandı sezimsizlik hám húrmetsizlikke úyretedi. Bul bolsa, jámiyettiń mánawiyatı ushın eń úlken qáwip.
Jaslar arasında ótkerilgen sorawnamaǵa bola, 726 qatnasıwshıdan 70 procenti kúnine eki saattan aslam waqtın sociallıq tarmaqlarda ótkeretuǵının bildirgen. Bul jılına ortasha 46 kún degeni. Demek, insan ómiriniń 60 jılınan keminde 7,5 jılı ekran aldında ótedi.
Ayırım jaslar bolsa, hár kúni 5-10 saat waqtın tek ǵana internette jumsap atırǵanın jasırmaydı. Bul sanlar internet paydalanıwshısı tek waqtın emes, al dıqqatın hám ruwxıy turaqlılıǵın da joǵaltıp atırǵanın kórsetedi.
500 jas qatnasqan basqa sorawda bolsa, olardıń 72 procenti “ádepsiz videolardı tosattan aldım,” 38 procenti “olardı qayta izlewdi basladım,” 15 procenti “bul jaǵday ruwxıy salamatlıǵına tásir etkenin” aytqan.
Bul sanlar internet tek ǵana ádep-ikramlılıq emes, al, ruwxıy tarawda da sezilerli tásir dárejesinde ekenin kórsetedi.
Mámleket hám bilimlendiriw sistemasınıń roli
Sanlı texnologiyalar ministrligi puqaralardı unamsız kontentten qorǵaw boyınsha huqıqıy mexanizmlerge iye.
Ámeldegi Ministrler Kabinetiniń “Pútkil jer júzilik Internet tarmaǵında málimleme qáwipsizligin bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında”ǵı 707-sanlı qararına muwapıq, qadaǵan etilgen málimleme dárekleri arnawlı reestr arqalı sheklenedi. Sonıń menen birge, joqarı bilimlendiriw mákemelerinde media sawatlılıq hám málimleme gigienası sabaqların engiziw, psixologiyalıq xızmetler hám media dodalaw klubların shólkemlestiriw de úlken áhmiyetke iye.
“Sociallıq tarmaqlar ádep-ikramlılıq kodeksi” zárúrligi
Internet maydanında hár bir insannıń erkinligi bolsa da, onıń ruwxıy shegarası bolıwı shárt. Sonlıqtan, sociallıq tarmaqlarda paydalanıwshılar ushın óz aldına “Ádep-ikramlılıq kodeksi”n islep shıǵıw waqtı keldi.
Bul kodeks tek ǵana sheklewshi hújjet emes, al, málimleme mádeniyatın qáliplestiriwshi milliy baǵdarlama sıpatında xızmet etiwi kerek.
Juwmaq ornında aytıw kerek, sociallıq tarmaqlar jaslar ushın imkaniyat esigi me yamasa illet dozaǵı ma – onı hár kim sanalı túrde sheshedi. Internette “málimleme erkinligi” menen “ádep-ikramlılıq erkinligi”n aljastırmaw – XXI ásir jasınıń tiykarǵı wazıypası. Ruwxıylıqtı saqlaw ushın sheklew emes, juwapkershilik kerek. Málimleme aǵımı tolı zamanda ruwxıy salamatlıq hám milliy qádiriyatlardı qorǵaw – búgin hár birimiz ushın eń úlken sınaq.

ÓzA