1998-jılı Qaraqalpaqstanda tuberkulyoz keselliginiń joqarı dárejede tarqalǵanlıǵı sebepli, Nókiste Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkeminiń DOTS (tikkeley qadaǵalaw astındaǵı qısqa múddetli emlew) strategiyası tiykarında tuberkulyozge qarsı gúresiw joybarı baslanǵan. Joybar keyin ala jeke adamǵa baǵdarlanǵan bolıp, keń kólemli qatnasqa aylandı hám dárige sezimtal hám turaqlı tuberkulyoz túrlerin qamtıp aldı. Baǵdarlama respublikamızda jasawshı mıńlaǵan nawqaslar hám olardıń shańaraq aǵzaları ushın emleniw múmkinshiliklerin jaratıp, olarǵa ómirge degen úmit baǵıshladı.

15-sentyabr kúni — “Shegarasız shıpakerler” Xalıqaralıq gumanitariyalıq shólkemi (MSF), Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikaları Densawlıqtı saqlaw ministrligi menen birgelikte 30 jılǵa shamalas dawam etken Qaraqalpaqstandaǵı tuberkulyozge qarsı gúresiw baǵdarlaması tabıslı juwmaqlanıp, usı múnásibet penen paytaxtımızda saltanatlı ilaj bolıp ótti.
Máresimde MSF xızmetkerleri, Densawlıqtı saqlaw ministrliginiń wákilleri hám tarawdaǵı basqa qánigeler qatnastı.
-Ámelge asırılǵan jumıslar nátiyjesinde bizler tuberkulyozge erte diagnoz qoyıw hám onı óz waqtında emlew nawqastıń jaǵdayın ádewir jaqsılaytuǵının hám kesellikti juqtırıw qáwpin azaytatuǵının kórsettik, – deydi «Shegarasız shıpakerler» shólkeminiń Medicina hám basqarıw bólimi baslıǵı Norman Sitali.-Tikkeley medicinalıq járdemnen tısqarı, MSF shıpakerlerdi oqıtıw, klinikalıq operaciyalardı jetilistiriw hám xızmetlerdi milliy densawlıqtı saqlaw sistemasına úylestiriw arqalı tarawdıń turaqlı jetilisiwine úles qostı. «Shegarasız shıpakerler» shólkemi joybardaǵı jumısın juwmaqlap atırǵan bir waqıtta Densawlıqtı saqlaw ministrligi baslamanı tolıq óz juwapkershiligine alıp, Ózbekstanda tuberkulyozge qarsı gúresiwdi biyǵárez dawam ettiredi.
Bul ilaj Qaraqalpaqstanda tuberkulyoz keselligin anıqlaw, emlew hám kútim kórsetiwdi jetilistiriw boyınsha alıp barılǵan derlik 30 jıllıq nátiyjeli birge islesiwdiń saltanatlı juwmaqlanıwın ańlattı.
-Tuberkulyoz keselligin anıqlaw, emlew hám nawqaslardı qollap-quwatlawǵa baǵdarlanǵan bul joybar aymaqta keselliktiń júklemesin sezilerli dárejede azaytıwda áhmiyetli orın iyeledi. Ol innovaciyalıq qatnaslardı engizip, jeke túrde emlew usılların tabıslı qollandı hám tuberkulyozge qarsı gúreste bay tájiriybe topladı, – dedi ilajda sózge shıqqan Respublikalıq qánigelestirilgen ftiziatriya hám pulmonologiya ilimiy-ámeliy medicina orayı direktorınıń orınbasarı Irina Liverko.-Baǵdarlamanıń áhmiyetli baǵdarlarınıń biri – medicina qánigeleri hám Densawlıqtı saqlaw ministrligi xızmetkerleriniń potencialın arttırıw edi. Kóp jıllıq oqıtıw, baǵdarlaw hám texnikalıq járdem nátiyjesinde ministrlik endi Qaraqalpaqstanda tuberkulyozge qarsı gúresti óz betinshe ámelge asırıw múmkinshiligine iye boldı. Sonday-aq, ámelge asırılǵan joybar sheńberinde nawqaslardıń psixologiyalıq jaǵdayın jaqsılawǵa baǵdarlanǵan psixologiyalıq másláhát hám emleniw tártibin saqlawdı qollap-quwatlawshı xızmetler de shólkemlestirildi.
-Men altı aydan berli tuberkulez keselligine qarsı emlenip atırman hám ózimdi ádewir jaqsı sezip atırman: kóshege shıǵıp, ómirden zawıq alıwdı basladım, – deydi 29 jasar Zuxra. – Meniń sawalıwıma volontyorlar hám konsultantlar úlken járdem berdi. Olar, ásirese, psixologiyalıq jaqtan qollap-quwatladı. Dáslebinde men keleshek tuwralı hátteki oylamay, ómirim tamamlanǵanday seziletuǵın edi. Biraq, medicina xızmetkerleriniń itibarı, ǵamqorlıǵı hám turaqlı túrde xabar alıp turǵanlıǵı sebepli, men jáne keleshekke isenim menen qaray basladım. Házir ózimdi jaqsı sezip júrmen, dárilerimdi qabıllawdı dawam etip, keleshekke jańa úmitler qarap atırman.
Sonı aytıp ótiwimiz kerek, joybardıń eń úlken jetiskenliklerinen biri – Nókiste Oraylıq Aziyadaǵı eń zamanagóy mikobakteriologiyalıq laboratoriyanıń shólkemlestiriliwi boldı. Bul laboratoriya Qaraqalpaqstanda tuberkulez hám kóp dárige turaqlı tuberkulez (KDT-TB) keselligin anıqlawda ayrıqsha áhmiyetke iye bolıp, joqarı sapalı diagnoz xızmetlerin kórsetpekte.
Burın dárige turaqlı tuberkulez benen awırǵan nawqaslar 18-24 ay dawam etetuǵın awır hám keri tásirleri kóp emlew kursların qabıllawǵa májbúr edi. Bul máseleni sheshiw maqsetinde, «Shegarasız shıpakerler» shólkemi 2016-jılı TB-PRACTECAL klinikalıq izertlew baǵdarlamasın basladı hám Nókis qalası usı izertlew ótkerilgen tiykarǵı orınlardıń birine aylandı. Onda tek ǵana awız arqalı qabıllanatuǵın, altı aylıq jańa emlew sxeması ústinde izertlew ótkerildi hám ol aldıńǵı xalıqaralıq standartqa salıstırǵanda nátiyjelirek hám jeńilirek ekenligi dáliyllendi.
Bul izertlew nátiyjeleri Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkeminiń 2022-jıldaǵı jańasha emlew usınıslarına tiykar bolıp xızmet etti hám usı qısqartılǵan sxema artıqmash dep tán alındı. Bul jetiskenlik tiykarında «Shegarasız shıpakerler» shólkemi hám Densawlıqtı saqlaw ministrligi ámeliy izertlewlerdi ótkerip, qısqartılǵan sxemanıń Ózbekstan boylap keńnen engiziliwine tiykar jarattı.
Nókiste óz jumısın juwmaqlaǵan «Shegarasız shıpakerler» shólkemi bul baǵdarlamanı tolıq milliy sistemaǵa tapsırmaqta. Al, Densawlıqtı saqlaw ministrligi tuberkulyozge qarsı gúresiwdi dawam ettiriw hám onı bunnan bılay da bekkemlewge qatań bel baylaǵanın tastıyıqlamaqta. Bul uzaq jıllıq birge islesiw Ózbekstanda tuberkulyozge qarsı nátiyjeli, insanıylıq hám zamanagóy qatnastı támiyinlew ushın bekkem tiykar jarattı.
Maǵlıwmat ushın aytatuǵın bolsaq, Médecins Sans Frontières (MSF) 1998-jıldan baslap Ózbekstan Respublikasında Densawlıqtı saqlaw ministrligi menen tıǵız birge islesip kelmekte. Ótken jıllar dawamında MSF VICH, gepatit S hám tuberkulyoz sıyaqlı juqpalı keselliklerge qarsı milliy gúresti kúsheytiwde áhmiyetli rol atqardı. Innovaciyalıq emlew protokolları hám insan máplerine baǵdarlanǵan xızmet kórsetiw modelleri arqalı MSF mámleket boylap densawlıqtı saqlaw nátiyjelerin sezilerli dárejede jaqsılawǵa úles qostı.

Adilbay Orazov,
Qaraqalpaqstan xabar agentligi sholıwshısı