Ullı ilimpaz Ábiw Áliy ibn Sina adamzat tariyxında medicina hám ilimniń rawajlanıwına sheksiz úles qosqan oyshıllardan biri sıpatında tán alınǵan.

Bunnan on ásir aldın dóretken ilimiy shıǵarmaları menen tek ǵana Shıǵıs emes, al pútkil dúnya iliminiń rawajlanıwına úlken úles qosqan. Ásirese, “Medicina nızamları” shıǵarması házirgi kúnde de óz áhmiyetin joyıtpaǵan. Onıń dári-dármaqlardı tayarlaw, ósimliklerden shıpa tabıw hám insan salamatlıǵın saqlaw haqqındaǵı kózqarasları elege shekem áhmiyetke iye. Sol kózqarastan, usı úlken shaxstıń ilimiy-ámeliy miyrasın úyreniw, onıń zamanagóy medicina hám farmacevtikadaǵı áhmiyetin tereń ańlaw búgingi kúnniń áhmiyetli wazıypalarınan bolıp esaplanadı. Áne, usınday maqsetti óz aldına qoyǵan halda Tashkent qalasındaǵı “Tashkent Pharma Park” klasterinde “Ábiw Áliy ibn Sina: Shıǵıs gáwxarı – dúnya miyrası” temasında xalıqaralıq ilimiy-ámeliy ánjuman ótkerildi.
Ilaj Ózbekstan Respublikası Densawlıqtı saqlaw ministrligi, Ibn Sina jámiyetlik fondı hám Farmacevtika ónimleri qáwipsizligi orayı menen birgelikte ullı oyshıl Ábiw Áliy ibn Sina tuwılǵan kúniniń 1045 jıllıǵı hám Farmacevtika ónimleri qáwipsizligi orayı shólkemlestirilgeniniń 30 jıllıǵı múnásibeti menen shólkemlestirildi.
Ánjumanda Densawlıqtı saqlaw ministrliginiń juwapkerleri, JDSShnıń elimizdegi wákilxanasınıń wákili, AQSh, Rossiya, Qıtay, Túrkiya, Polsha, Shveycariya, Hindstan, Singapur, Qubla Koreya, Indoneziya, Iordaniya, Tájikstan, Qazaqstan, Qırǵızstan sıyaqlı mámleketlerdiń milliy regulyator uyımlarınıń juwapkerleri, Farmacevtika ónimlerine qoyılatuǵın texnikalıq talaplardı úylestiriw boyınsha xalıqaralıq keńes Assambleyası (ICH), Densawlıqtı saqlaw hám dári-dármaqlardıń sapası boyınsha Evropa direktoratı (EDQM), Xalıqaralıq farmacevtika regulyatorları baǵdarlaması (IPRP) AQSh Farmakopeyası – USP, Farmacevtika tarmaǵın rawajlandırıw agentligi, Ibn Sina jámiyetlik fondı, Ózbekstan Xalıq medicinası akademiyasınıń wákilleri qatnastı.
Ánjumanda Ábiw Áliy ibn Sinanıń ilimiy miyrası hám “Medicina nızamları” shıǵarmasınıń zamanagóy medicinadaǵı áhmiyeti, farmacevtika tarawındaǵı áhmiyetli máseleler, xalıq medicinasınıń ilimiy tiykarları, sonday-aq, dúnya farmacevtikasındaǵı zamanagóy tendenciyalar hám xalıqaralıq birge islesiw perspektivaları dodalandı. Plenar hám sekciya májilislerinde ilimiy bayanatlar, sheberlik sabaqları hám farmacevtika ónimleriniń kórgizbeleri usınıldı.
Densawlıqtı saqlaw ministri Asilbek Xudoyorov hám basqalardıń atap ótkenindey, Ózbekstan ǵárezsizlikke eriskennen soń, farmacevtika tarawın rawajlandırıw hám xalıqtıń qáwipsiz jáne sapalı dári qurallarına bolǵan talabın qanaatlandırıw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylandı.
Bul processte Farmacevtika ónimleri qáwipsizligi orayı áhmiyetli rol atqarıp, mákeme búgingi kúnde dári-dármaqlar, medicinalıq buyımlar hám medicinalıq texnikanı mámleketlik dizimnen ótkeriw, standartlastırıw, sertifikatlastırıw hám licenziyalaw arqalı mámleketlik qadaǵalawdı ámelge asıradı. Sonıń menen birge, Oray Mámleketlik farmakopeyanı jaratıw, normativlik-huqıqıy hújjetlerdi islep shıǵıw, laboratoriya hám sertifikatlaw uyımlarınıń jumısın muwapıqlastırıw, náshebentlik zatlar hám psixotrop zatlardan paydalanıw tártibin islep shıǵıw, farmakologiyalıq qadaǵalaw hám metrologiyalıq tekseriwlerdi shólkemlestiriw jáne Mámleketlik reestrdi júrgiziw sıyaqlı áhmiyetli wazıypalardı atqaradı.
Orayda zamanagóy laboratoriyalar, Tashkenttegi Dári-dármaqlardı standartlastırıw ilimiy orayı hám Ándijan, Qarshı, Samarqand, Úrgenshtegi aymaqlıq filialları arqalı dári-dármaqlardıń sapası ústinen qadaǵalaw nátiyjeli jolǵa qoyılǵan. 30 jıllıq dáwirdi basıp ótken Farmacevtika ónimleri qáwipsizligi orayı óz jumısın dúnya standartlarına muwapıqlastırıwǵa ayrıqsha itibar qaratpaqta. Bul baǵdarda ISO 9001 xalıqaralıq sapa basqarıw standartı engizilgen bolıp, farmacevtika processleri basqıshpa-basqısh sanlastırılmaqta.
Oray JDSSh, USP, ICH, IMDRF, IPRP, GHWP, EDQM sıyaqlı xalıqaralıq shólkemler menen tikkeley birge islesiwdi jolǵa qoyǵan. Sonıń menen birge, AQSh, Túrkiya, Hindstan, Germaniya, Franciya, Polsha hám basqa da mámleketlerdiń regulyator uyımları menen qol qoyılǵan birge islesiw memorandumları tarawda tájiriybe almasıw, innovaciyalıq joybarlardı ámelge asırıw hám xalıqaralıq standartlardı milliy sistemaǵa engiziw imkaniyatın bermekte.
Ánjumanda Ózbekstanda milliy farmakopeyanıń jaratılıwı farmacevtika tarawındaǵı tariyxıy áhmiyetke iye ilimiy hám ámeliy jetiskenlik sıpatında ayrıqsha atap ótildi. Sonıń menen birge, farmacevtika sistemasın basqıshpa-basqısh sanlastırıw sheńberinde farmacevtika ónimlerin mámleketlik dizimnen ótkeriw hám sertifikatlastırıw, jumıstı licenziyalaw, sonday-aq, farmakologiyalıq qadaǵalaw hám dári qurallarınıń qáwipsizligin bahalaw processlerine zamanagóy málimleme sistemalarınıń engizilip atırǵanı miymanlar tárepinen joqarı bahalandı.
Sanlastırıw processleri tek ǵana tarawdı jetilistiriw hám nátiyjelilikti arttırıw emes, al dári qurallarınıń qáwipsizligi boyınsha xalıqaralıq standartlar hám talaplardı milliy nızamshılıq hám qadaǵalaw sistemasına integraciyalaw, Oraydıń jumısında bolsa ashıq-aydınlıqtı támiyinlewde áhmiyetli ekeni atap ótildi.
Ilaj sheńberinde “Farmacevtika ónimleri qáwipsizligi orayı” mámleketlik mákemesiniń bir qatar abıraylı shólkemler menen birge islesiw hújjetlerine qol qoyılıwı tarawdıń rawajlanıwına úles qosadı. Qazaqstan Respublikası Dári-dármaqlar hám medicinalıq buyımlar ekspertizası Milliy orayı menen túsinisiw memorandumı, Respublikalıq Azıq-awqat hám dári-dármaqlardı qadaǵalaw Milliy agentligi menen birge islesiw memorandumı, Qırǵız Respublikası Densawlıqtı saqlaw ministrligi janındaǵı Dári-dármaqlar hám medicinalıq buyımlar departamenti menen túsinisiw memorandumı hám AQSh Farmakopeyası (USP) menen tártipke salıwshı uyımlar ushın imkaniyatlardan jeńilletilgen paydalanıw baǵdarlaması haqqındaǵı hújjetler solardıń qatarına kiredi.
Sonday-aq, “Ibn Sina” jámiyetlik fondı da xalıqaralıq birge islesiw sheńberin keńeytip, Osh mámleketlik universiteti, Túrkiyada shólkemlestirilgen “Uyǵır medicina izertlew fondı” hám Shensi Qıtay medicina universiteti menen birge islesiw memorandumlarına qol qoydı.
Ánjumanda kóterilgen temalar, usınılǵan ilimiy bayanatlar Ózbekstan farmacevtika tarawında ámelge asırılıp atırǵan reformalar hám joqarı ilimiy potencialdı ayqın kórsetti. Ábiw Áliy ibn Sinanıń ilimiy miyrası tek ǵana tariyxıy baylıq emes, al búgingi kúnde de medicina hám farmacevtika tarawlarında ámeliy áhmiyetke iye jol kartası bolıp xızmet etpekte. Ánjuman sheńberindegi birge islesiw memorandumları, sanlastırıw processleri hám xalıqaralıq standartlarǵa beyimlesiw jolındaǵı qádemler mámleketimizdiń taraw boyınsha xalıqaralıq maydanda múnásip orın iyelewin támiyinlewge xızmet etedi. Sonday-aq, ánjuman jas ilimpazlar hám qánigeler ushın da bilim hám tájiriybe almasıw, ilimiy izleniwlerdi tereńlestiriw, innovaciyalıq qatnaslardı úyreniw imkaniyatın jarattı.

Mohigul QOSIMOVA,

ÓzA