10-sentyabr Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikalarına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı, Oraylıq Aziyanıń belgili tariyxshılarınıń biri, elimiz iliminiń rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan, Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń akademigi, tariyx ilimleriniń doktorı, professor Sabır Kamalovich Kamalovtıń tuwılǵan kúni. Búgin bul ullı insan tiri bolǵanında óziniń 101 jasın qarsı alǵan bolar edi.

S.Kamalov 1948-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń tariyx fakultetin, 1951-jılı Moskvada «Tariyx hám etnografiya» qánigeligi boyınsha aspiranturanı pitkeredi. 1957-1961-jılları Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń rektorı, 1961-1996 jıllarda Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bólimi Prezidiumınıń baslıǵı, 1996-jıldan baslap ómiriniń aqırına shekem ÓzRIA Qaraqalpaqstan bólimi Prezidiumınıń másláhátshisi bolıp isledi.
Ol 1953-jılı «Qaraqalpaqlar Rossiyaǵa qosılǵanǵa shekem Xiywa xanlıǵınıń quramında (1800-1873)» atlı temada kandidatlıq, 1969-jılı «Qaraqalpaqlar XVIII-XIX ásirlerde (Rossiya hám Orta Aziyanıń basqa xanlıqları menen qatnasıqları tariyxına)» temasında doktorlıq dissertaciyaların jaqladı. 1974-jılı Sabır Kamalovqa professor ataǵı berildi hám sol jılı Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń xabarshı-aǵzası, al 1979-jılı bolsa haqıyqıy aǵzası etip saylanadı.
S.Kamalov jámiyetlik jumıslarda da belsendilik kórsetip, 1961-1965 jılları Qaraqalpaqstan «Bilim» jámiyetiniń baslıǵı, 1961-jıldan 1996-jılǵa shekem «Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan Bóliminiń Xabarshısı» ilimiy jurnalınıń bas redaktorı boldı. 1994-jılı S.Kamalovtıń tikkeley qatnasıwında ÓzRIA Qaraqalpaqstan Bólimi Tariyx, arxeologiya hám etnografiya institutı janında tariyx ilimlerinen kandidatlıq dissertaciyalardı jaqlaw boyınsha Qaraqalpaqstanda birinshi Qánigelestirilgen Keńes ashılıp, ózi bul Keńeske basshılıq etti.
Akademik S.Kamalovtıń járiyalaǵan miynetleriniń tematikası hár qıylı. S.Kamalov qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, etnogenezi, búgingi kúnniń tariyxıy processlerinde jámiyetimizdiń rawajlanıwına baylanıslı máselelerge arnalǵan keń kólemli shıǵarmalar jatadı. Onıń miynetleriniń diziminen 450 ge shamalas ilimiy, ilimiy-kópshilik hám oqıw-metodikalıq jumısları, monografiyaları, kitapları, broshyuraları, sonday-aq, toplamlardaǵı bap hám bólim-paragraflar, respublikalıq gazeta hám jurnallardaǵı maqalaları orın alǵan. Solardan ǵárezsizlik jılları «Qaraqalpaqstan tariyxı» (Nókis, 1993), «Qaraqalpaqlar XVI-XVIII ásirdiń ekinshi yarımında» («Ózbekstan tariyxı», Tashkent, 1993, III-t., 281-316 b.), «Tórtkúl – Qaraqalpaqstannıń birinshi paytaxtı» (Nókis, 1993), «Ernazar Alakóz – xalıq batırı» (Nókis, 1993), «Vamberi qaraqalpaqlar tuwralı» (Nókis, 1995), «Xalqı ushın sheyit ólgen batırım» (Nókis, 1997), «Qaraqalpaqlardıń xalıq bolıp qáliplesiwi hám onıń mámleketliginiń tariyxınan» (Nókis, 2001), avtorlar toparı quramında kóp tomlıq «Ózbekstan tariyxı» kitabın jazıwǵa qatnastı.
Alımnıń «Qaraqalpaqlardıń xalıq bolıp qáliplesiwi hám onıń mámleketliginiń tariyxınan» (Nókis, 2001) miyneti áhmiyetli ilimiy jumıs sanaladı. Sebebi, onda avtor keń jámiyetshilikke túsinikli túrde qaraqalpaqlardıń kelip shıǵıwı máselesi, kóp ásirler dawamında qaraqalpaqlardıń mámleketshiliginiń qáliplesiw hám rawajlanıw basqıshları haqqında sóz etken. 2002-jılı bul miyneti ushın ol Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ilim hám texnika boyınsha beriletuǵın Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵın aldı.
Sonday-aq, Akademik S.Kamalovtıń tikkeley qatnasıwında 1977-jılı birinshi márte orta mektepler ushın Qaraqalpaqstan tariyxınan baǵdarlama jazıldı hám sol waqıttan baslap respublika mekteplerinde Qaraqalpaqstan tariyxı pán sıpatında ótile baslaydı. S.Kamalovtıń avtorlıǵındaǵı Qaraqalpaqstan tariyxı boyınsha keyingi sabaqlıqlar 1993, 1995, 2002 hám onnan sońǵı jıllarda baspadan shıǵıp kiyatır.
Sabır Kamalovtıń xalıqaralıq Germaniya (Berlin), Avstriya (Vena), Finlyandiya (Xelsinki), Túrkiya (Ankara), Rossiya (Moskva, Orenburg), Ukraina (Kiev), Túrkmenstan (Ashxabad), Qazaqstan (Almatı) hám basqa ellerde jasaǵan ilimiy bayanatları sırt el baspalarında járiyalandı hám onıń ismi dúnya júziniń jetekshi ilimiy jámáátleri arasında keńnen belgili.
Ol basqarǵan dáwir ishinde ÓzRIAnıń, keyin ala Bólimge aynalǵan Qaraqalpaqstan filialı (1961-1996 jj.) Qaraqalpaqstanda ilimniń hám ilimiy kadrlardı tayarlawdıń naǵız orayına aylandı.
Akademik S.Kamalov tek tariyxshı ǵana emes. Tuwǵan jeriniń naǵız perzenti, xalqınıń dártlerin júrek tórinen qabıllaǵan ol Aral apatshılıǵına, Ana tábiyatqa baylanıslı mashqalalardı sheshiwge biyparıq qarap otırmadı. Tábiyattıń jırshısı, qorshaǵan ortalıqtıń tazalıǵı ushın gúresiwshisi boldı. Kóp ǵana regionallıq hám xalıqaralıq forum hám ánjumanlarda, respublikalıq hám sırt el ǵalaba xabar qurallarında dúnya jámiyetshiligin Oraylıq Aziyanıń unikal obekti bolǵan Aral teńizin saqlap qalıw hám qorǵawǵa shaqırdı.
Qaraqalpaqstan ilimi ushın Sabır Kamalov misli úlken bayterek. Ol Qaraqalpaqstan tariyxshıları mektebin dóretip, akademiktiń basshılıǵında 20 dan aslam tariyxshı ilim kandidatları hám doktorları jetilisip shıqtı.
Sabır Kamalovtıń elimiz ilimi ushın islegen pidákerlik xızmetleri inabatqa alınıp, 1994-jılı «Jasorat» hám «Shuhrat» medalları, 2003-jılı «El yurt hurmati» ordeni menen sıylıqladı. 2002-jılı ilim hám texnika tarawı boyınsha Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı boldı.
Akademik S.Kamalovtıń ómiri hám turmısı, xızmetleri tek ilim intelligenciyası ushın órnek bolıp qalmastan, jas áwladtı elge sadıqlıq hám muhabbat, bilimge qushtarlıq ruwxında tárbiyalawda úlgi bolıp qaladı.

Asqar Djumashev,
ÓzRIAQB Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-izertlew institutı
Tariyx bóliminiń baslıǵı, tariyx ilimleriniń doktorı, professor.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi