4-sentyabr – Ábiw Rayxan Beruniy tuwılǵan kún.

Búgin óziniń biybaha ilimiy miyrası menen adamzat tariyxında tereń iz qaldırǵan ullı ilimpaz hám oyshıl Ábiw Rayxan Muhammad ibn Ahmad al-Beruniydiń tuwılǵan kúni.
Xorezm jerinde 973-jılı dúnyaǵa kelgen Beruniy óz dáwiriniń jetik geografı, astronomı, matematik ilimpazı, tariyxshısı hám tábiyattanıwshısı sıpatında dúnya iliminde sheksiz abırayǵa iye bolǵan. Beruniy ómiri dawamında 150 den artıq ilimiy shıǵarma dóretti. Oyshıl óz zamanında birinshi bolıp Jerdiń radiusın anıqlawǵa erisken. Quyash hám Aydıń tutılıwları, Jerdiń aylanıwı sıyaqlı quramalı processlerdi matematikalıq esaplawlar arqalı túsindirgen.
Ol Xorezmniń áyyemgi paytaxtı Qıyatt qalasında tuwıldı hám jaslıǵınan-aq ilimge qızıǵıwshılıǵı artıp bardı. Keyin ala belgili alım Ábiw Nasr Mansur ibn Iraktıń qolında bilim aldı.
Ibn Irak astronomiya, geometriya, matematikaga tiyisli bir qansha shıǵarmalar jazıp, solardan 12 sin Beruniyge baǵıshlaǵan. Beruniy ana tilinen basqa jáne bir qansha tillerdi: arab, sogd, parsı, suriyan, grek hám áyyemgi evrey tillerin, keyin ala Hindstanda sanskrit tilin úyrengen.
Beruniy shax Mamun II niń eń jaqın másláhátshisi sıpatında mámlekettiń siyasiy islerinde de belsene qatnasqan.
Xorezmniń Maxmud Ǵaznawiy tárepinen basıp alınıwı Beruniydiń ómirin qáwip astına qoydı. Ol Xorezmshah sarayındaǵı barlıq ilimpazlar menen birge Ǵazna qalasına tutqın etip alıp ketilgen.
Beruniydiń 1017-1048-jılları Ǵaznada ótkergen ómiri, bir jaǵınan, oǵada awır ótken bolsa, ekinshi jaǵınan, onıń ilimiy dóretiwshiligi ushın eń áhmiyetli dáwir boldı.
Beruniydiń “Xorezmniń ataqlı adamları” shıǵarması da usı dáwirde jaratılǵan. Onıń áhmiyetli astronomiyalıq-geografiyalıq miyneti “Tahdid nihoyat al-amoniya li tas‘hidi masofat al-masokin” (“Turaq jaylar arasındaǵı aralıqtı tekseriw ushın orınlardıń aqırǵı shegaraların anıqlaw” – “Geodeziya”) 1025-jılı jazıp pitkerilgen. Oyshıldıń “Astrologiyalıq ónerinen dáslepki túsinikler” shıǵarması da 1029-jılı Ǵaznada jazılǵan.
Beruniydiń shıǵarmalarına XIX ásirden baslap Evropa hám Aziya mámleketlerinde qızıǵıwshılıq jáne de arttı.

A. Rustamov, ÓzA