Ózbekstanda huqıq ústinligin qarar taptırıw, sud-huqıq reformaların ámelge asırıw, huqıqıy mádeniyattı qáliplestiriw jolında múnásip úles qosqan pidayı hayal hám jetik ilimpaz – Farruxa Muhiddinova 70 jastı qarsı aldı.

Insan ómiriniń mánawiy shıńı tek lawazım, ataq yamasa sıylıqlar menen ólshenbeydi. Tiykarǵı qádiriyat – ol qaldırǵan iz, onıń ideyaları, miyneti hám adamlardıń qálbinde qaldırǵan nurı bolıp tabıladı.
Usı mániste elimizdiń ruwxıy-aǵartıwshılıq turmısında, huqıqıy mámleket qurıw, ádillikti tiklew, demokratiyalıq reformalardı ámelge asırıwda óziniń bilimliligi, tınımsız izleniwsheńligi, qızǵın jumısı menen ayrıqsha orın iyeleytuǵın shaxslar bar. Mine, usınday shaxslardan biri – Farruxa Muhiddinova bolıp esaplanadı.
F.Muhiddinova 1955-jılı Tashkent wálayatında tuwılǵan. Onıń jaslıǵı, dáslepki studentlik jılları hám keyingi miynet jolı elimizdegi siyasiy, huqıqıy reformalar menen tıǵız baylanıslı boldı. Ol 1977-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń huqıqtanıw fakultetin tamamlaǵan.
Usı jıldan ol miynet jolın Joqarǵı sudta úlken konsultantlıqtan baslap, puqaralıq isleri boyınsha sudlaw kollegiyasınıń sudyası, sudlaw kollegiyasınıń baslıǵı, keyin ala Joqarǵı sudtıń baslıǵı lawazımına shekem kóterildi.
Bul jıllar dawamında nızamlardı tártipke salıw hám úgit-násiyatlaw, sud ámeliyatın ulıwmalastırıw hám statistikasın tallawǵa óziniń múnásip úlesin qostı. Sudya sıpatında ol puqaralıq islerdi sheshiwde insan huqıqları, shańaraq qádiriyatları hám múlk qatnasıqlarına baylanıslı kelispewshiliklerdi sheshiwde nızamlılıq hám ádillik normaların ústin dep bildi. Sud ádillikke xalıqtıń isenimin bekkemlewge xızmet etti. Ózi basshılıq etken sudlaw kollegiyasın joqarı huqıqıy mádeniyat hám qalıslıq ruwxında basqardı.
2003-2005-jılları Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudınıń baslıǵı sıpatında jumıs alıp barıp, puqaralıq isleri boyınsha sudlaw ámeliyatın reformalaw, insan huqıqları menen máplerin támiyinlew, sudyalardıń mamanlıǵın arttırıw, sud ádilligin joqarılatıw tarawlarında kóplegen baslamalardı alǵa qoydı.
Farruxa Muhiddinovanıń mámleketlik basqarıw hám parlament sistemasındaǵı tájiriybesi de dıqqatqa ılayıq. Ol 1996-2003-jılları Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi deputatı – Nızamshılıq hám sud-huqıq máseleleri komitetindegi jumısı arqalı elimizde sud-huqıq reformaların ámelge asırıwda belsene qatnastı.
2000-2003-jılları bolsa Oliy Majlis baslıǵınıń orınbasarı sıpatında xalıq wákilligi institutların bekkemlew, puqaralıq jámiyetin rawajlandırıw, insan huqıqları tarawındaǵı nızamshılıq bazasın jetilistiriwde belsene qatnastı.
1999-2007-jılları ol Ózbekstan Respublikası Prezidenti janındaǵı Sudyalardı tańlaw hám lawazımlarǵa usınıs etiw boyınsha Joqarı mamanlıq komissiyasınıń baslıǵı sıpatında jumıs alıp barıp, sudyalıq lawazımlarına kadrlardı tańlaw hám orınǵa qoyıwdıń demokratiyalıq tiykarların jetilistiriw, sudyalardı lawazımǵa tayınlaw (bosatıw) máselelerin sheshiwde nızamshılıq hám sociallıq ádillik kepilliklerin, sonday-aq, sud hákimiyatınıń erkinligin támiyinlewge qaratılǵan wazıypalardı orınlawǵa ayrıqsha itibar qaratqan.
2005-2010-jıllarda Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı baslıǵınıń orınbasarı sıpatında, Senat jumısın jolǵa qoyıw hám nátiyjeliligin arttırıw, aymaqlardaǵı sociallıq-ekonomikalıq mashqalalardı parlamentlik qadaǵalaw arqalı sheshiw baǵdarında kóplegen jumıslarǵa basshılıq etti.
Farruxa Muhiddinova – Ózbekstan Respublikasında sud-huqıq tarawında teoriyalıq hám ámeliy tallawdı nátiyjeli úylestirgen jetik ilimpazlardan biri bolıp, puqaralıq huqıqı, sud hákimiyatı teoriyası, sud erkinligi hám sud ámeliyatı máselelerinde joqarı dárejede ilimiy izleniwler alıp barmaqta.
Ol 1997-jılı “Puqaralardıń turaq jay múlk huqıqı hám onıń Ózbekstan Respublikası nızamshılıǵına muwapıq sud qorǵawı” temasında kandidatlıq hám 2012-jılı “Ózbekstan Respublikasında sud sistemasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı” temasında doktorlıq dissertaciyaların qorǵadı. Onıń ilimiy miyrası 40 tan aslam maqala, monografiya, ámeliy qollanba hám nızam sózligin óz ishine aladı.
F.Muhiddinovanıń ilimiy jumısında 1990-jıllarda mámlekettegi menshiklestiriw processleri menen baylanıslı turaq jay huqıqı, múlk huqıqınıń qáliplesiwi hám notarial tártiptegi kelisimlerdiń analizi ayrıqsha orın iyeleydi. Bul izertlewler óz waqtında puqaralıq huqıqı hám ámeliyatında áhmiyetli teoriyalıq tiykar bolıp xızmet etken.
2000-jıllardan baslap ol sud-huqıq reformaları, sudyalardıń erkinligi hám sud kadrların tańlaw processlerin sáwlelendiretuǵın maqalalar menen elimizdegi huqıqıy reformalar procesine belsene úles qostı. “Sud erkinligi – ádillik kepili”, “Konstituciya hám sudyalar erkinliginiń kepili”, “Ózbekstanda sud kadrların tańlaw hám orın-ornına qoyıw principleriniń demokratiyalasıwı” sıyaqlı ilimiy maqalaları nızam ústinligi hám sud hákimiyatınıń erkinligi máselelerinde tereń tallaw tiykarında jazılǵan.
Ilimpazdıń ilimiy izleniwleri tariyxıy huqıqtanıwǵa da tiyisli bolıp, Túrkstanda kolonialıq sudlar, Oktyabr awdarıspaǵınan keyingi repressiv sudlar haqqındaǵı maqalaları huqıqıy eslew hám milliy huqıq mektebiniń rawajlanıwın tallaydı.
Sońǵı jılları bolsa sud hákimiyatınıń wazıypaları hám funkciyalarına baǵıshlanǵan izertlewleri menen ilimiy ortalıqta belsene qatnaspaqta. “Sud hákimiyatı funkciyaları”, “Sud reformalarında jana basqısh” sıyaqlı maqalaları huqıq teoriyası hám mámleketshilik filosofiyasın bayıttı. Sonıń menen birge, onıń sudyalıqqa talabanlar hám sudyalar ushın “Puqaralıq isleri boyınsha sudqa múrájat etiw”, “Puqaralıq isleri boyınsha mámleketlik bajını belgilew hám óndiriw”, “Puqaralıq isleri boyınsha sud ámeliyatı” sıyaqlı ámeliy qollanbaları basıp shıǵarıldı.
F.Muhiddinovanıń jumısı – teoriyalıq bilimdi ámeliy turmıs penen baylanıstıra alǵan, sud ádilligi hám huqıqıy rawajlanıwǵa baǵıshlanǵan ilimiy turmıs úlgisi bolıp esaplanadı. Onıń jumısları búgin de yuristler, sudyalar hám huqıqtanıwshı ilimpazlar ushın isenimli teoriyalıq tiykar hám ámeliy baǵdarlama wazıypasın atqarmaqta.
Óziniń joqarı huqıqıy bilim hám tájiriybesin jaslarǵa jetkeriwge bel baylaǵan ilimpaz hayal búgingi kúnde “Sudyanı sudya oqıtadı” principine muwapıq Sudyalar joqarı mektebinde professor sıpatında nátiyjeli jumıs alıp barmaqta.
Ol onlaǵan jas izertlewshilerdiń ilimiy basshısı, sudyalıqqa talabanlardı tayarlawda ustaz sıpatında belsene izleniwde, zamanagóy bilimlerdi tarqatıwda, teoriya menen ámeliyattı bekkem baylanıstırıw arqalı óziniń pedagogikalıq jumısın dawam ettirmekte. Onıń sabaqları, sáwbetleri hám ilimiy basshı sıpatındaǵı qatnası – tıńlawshılardıń qálbinde huqıqtanıwǵa muhabbat oyatıw, sudyalıq juwapkershiligin tereń ańlaw hám ádillikti turmıs tárizine aylandırıwda ayrıqsha áhmiyetke iye bolmaqta.
Farruxa Muhiddinovanıń miynetleri múnásip bahalanǵan. Ol “Mustaqillik” belgisi (1992), Ózbekstan Respublikasınıń Húrmet jarlıǵı (1994), “Ózbekstan belgisi” kókirek belgisi (1997), “Ózbekstan Respublikası ǵárezsizligine 10 jıl” estelik belgisi (2001), “Mehnat shuhrati” ordeni (2003), “Mwtabar ayol” kókirek belgisi (2022), “Ózbekstan Konstituciyasınıń 30 jıllıǵı” estelik belgisi (2022), “Benuqson xizmatlari uchun” estelik belgisi (2024) menen sıylıqlanǵan.
Bul hayalda aqıl, júrek hám juwapkershilik birlesken. Ol tek ǵana bilimli emes, al adamlardıń dártin seziniwshi, sın kózqarastan pikirlew qábileti joqarı, isenimli, zamanagóy dúnyada bolıp atırǵan ózgerislerge sergek, haqıyqattı biykarlamay, onı ańlaytuǵın, jámiyetlik turmısta belsene hám sanalı qatnasatuǵın, turmısta teńsalmaqlılıqtı saqlay alatuǵın shaxs bolıp esaplanadı.
Onıń pazıyletlerinen biri – adamlar menen miyrimli hám álpayım qatnasta bolıw, jaslarǵa úlgi, úlkenlerge húrmet kórsetiw, haqıyqatlıq hám páklik principlerine qatań ámel etiwi bolıp tabıladı. Ol tek bilimli huqıqtanıwshı emes, al haq kewil insan, ustaz hám watansúyiwshi puqara sıpatında húrmetke erisken.
Farruxa Muhiddinovanıń ómiri – bul ilim hám aǵartıwshılıq, Watanǵa muhabbat hám adamgershilik penen suwǵarılǵan ómir. Onıń ómir jolınan úlgi alǵan halda watanǵa sadıqlıq, ilimge muhabbat hám ádillik ruwxında jumıs alıp barıw hár bir el perzenti ushın úlgi bola aladı.
70 jıllıq yubiley – bul tek ǵana ótken ómirdiń juwmaǵı hám múnásip bahası emes, al jańa ilimiy hám ruwxıy sheklerge umtılıwǵa shaqırıq bolıp esaplanadı.

Foziljon Otaxonov,
yuridika ilimleriniń doktorı, professor.
ÓzA