Búgingi kúnde ekonomikalıq qatnasıqlardıń quramalasıwı, salıq nızamshılıǵınıń jetilistiriliwi hám keń kólemli bolıwı sud-huqıq sistemasında salıq penen baylanıslı kelispewshiliklerdiń kóbeyiwine alıp kelmekte. Bul jaǵday, óz gezeginde, sud dodalawlarında arnawlı bilim talap etiletuǵın jaǵdaylarda salıq ekspertizasınıń áhmiyetin arttırmaqta. Sud salıq Ekspertizası – bul sud tárepinen tayınlanatuǵın, salıq qatnasıqlarına baylanıslı máselelerdi sheshiwge qaratılǵan ekspertiza túri bolıp, ol anıqlıq, qalıslıq hám nızamlılıqtı támiyinlewde áhmiyetli qural esaplanadı.

Sud salıq ekspertizası – bul sud isin júrgiziw sheńberinde salıq tarawındaǵı kelispewshilik jaǵdaylardı sheshiw maqsetinde ekspert (qánige) tárepinen beriletuǵın ilimiy, texnikalıq hám huqıqıy tiykarlanǵan juwmaq esaplanadı. Ózbekstan Respublikasınıń “Sud ekspertizası haqqında”ǵı nızamı hám basqa da normativlik hújjetler usı jumıstı tártipke saladı.
Salıq ekspertizası tómendegi basqıshlarda ótkeriledi:
Ekspertiza tayınlaw: Sud yamasa tergew uyımı tárepinen qarar qabıl etiledi. Qararda tómendegiler kórsetiledi: is nomeri, tárepler haqqında maǵlıwmat, sheshiliwi kerek bolǵan máseleler, ekspertiza túri hám ekspert shólkemi.
-Materiallardıń usınılıwı: Ekspertke zárúr hújjetler (esaplar, buxgalteriya hújjetleri, salıq esabatları hám basqalar) usınıladı.
Ekspert tárepinen analiz: Ekspert berilgen materiallar tiykarında esaplawlar hám analizler ótkeredi.
– Juwmaq rásmiylestiriledi: Alınǵan nátiyjeler tiykarında jazba juwmaq tayarlanadı hám sudqa usınıladı.
Salıq ekspertizası tómendegi máselelerdi sáwlelendiriwge qaratıladı:
– Salıq tólewshi tárepinen salıq nızamshılıǵı buzılǵan-buzılmaǵanlıǵın anıqlaw;
– Salıq esap-sanaqlarınıń durıslıǵı hám tiykarlanǵanlıǵın bahalaw;
– QQS, payda salıǵı, dáramat salıǵı hám basqa májbúriy tólemlerdi esaplawda qátelerge jol qoyılǵanın anıqlaw;
– Finanslıq hújjetler hám esabatlardıń durıslıǵın tekseriw;
– Jasırın dáramat yamasa nadurıs salıqqa tartıw jaǵdayların anıqlaw.
Sud salıq ekspertizası ádil sud qararların qabıl etiwde úlken áhmiyetke iye. Ol tómendegi wazıypalardı orınlaydı:
-Sudqa anıq hám ilimiy tiykarlanǵan juwmaq beredi;
Sud qararınıń nızamlılıǵın támiyinleydi;
-Aldawshılıq hám salıqtan bas tartıw jaǵdaylarınıń aldın alıwǵa xızmet etedi;
-Salıq kelispewshilikleriniń tez hám qalıs sheshiliwine járdem beredi.
Sud salıq ekspertizası sud islerinde isenimli dálil bolıp xızmet etedi hám salıq kelispewshiliklerin sheshiwde sheksiz áhmiyetke ie. Onı ótkeriwdegi anıqlıq, qalıslıq hám erkinlik ekspertiza nátiyjeleriniń isenimliligi hám sud qararlarınıń ádil bolıwın támiyinleydi. Sol sebepli, bul jumıstı shólkemlestiriw, rawajlandırıw hám qánigeler tayarlaw máseleleri áhmiyetli bolıp esaplanadı.

A.Toreniyazov,
X.Sulaymanova atındaǵı Respublikalıq sud ekspertizası orayı Qaraqalpaqstan Respublikası bólimi eksperti, 2-dárejeli yurist
Qaraqalpaqstan xabar agentligi